Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 61

Devanagari script

निर्विण्णोऽहं निजस्थानभ्रंशाद्द्विजवरोत्तम । वर्षेवर्षे च सम्प्राप्ते स्थानकस्य च्युतिर्भवेत्

Transliteration

nirviṇṇo'haṃ nijasthānabhraṃśāddvijavarottama | varṣevarṣe ca samprāpte sthānakasya cyutirbhavet

Translation

اے برہمنوں کے سردار! اپنے ہی مرتبے سے گرا دیے جانے کے سبب میں تھک گیا ہوں؛ ہر سال کے آنے پر میرے مقام سے مزید زوال ہوتا دکھائی دیتا ہے۔

Word by Word

• निर्विण्णः: disheartened; weary
• निर्विण्णः: Karta (Predicate adjective of अहम्)
• Type: Adjective
• Root: निर् + विद् (धातु) → निर्विण्ण (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त/क्तवतुसदृशः), पुंलिङ्गः, प्रथमा (1st/nominative), एकवचनम्; विशेषणम्

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1st/nominative), एकवचनम्; सर्वनाम

• निजस्थानभ्रंशात्: from the loss of my own place
• निजस्थानभ्रंशात्: Hetu/Apadana (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: निज (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक) + भ्रंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, पञ्चमी (5th/ablative), एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः: 'निजस्य स्थानस्य भ्रंशः' तस्मात्

• द्विजवरोत्तम: O best of the best among twice-born
• द्विजवरोत्तम: Sambodhana (Address)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + वर (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, सम्बोधन (8th/vocative), एकवचनम्; तत्पुरुष-श्रृङ्खला: 'द्विजानां वरः (श्रेष्ठः), तेषाम् उत्तमः'

• वर्षे: in a year
• वर्षे: Adhikarana (Location/Time)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी (7th/locative), एकवचनम्

• वर्षे: year after year
• वर्षे: Adhikarana (Time; distributive)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, सप्तमी (7th/locative), एकवचनम्; पुनरुक्तिः (reduplication for distributive sense)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)

• सम्प्राप्ते: when (it) has arrived
• सम्प्राप्ते: Adhikarana (Locative absolute)
• Type: Adjective
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु) → सम्प्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे सप्तमी (7th/locative), एकवचनम्; सति-सप्तमी (locative absolute)

• स्थानकस्य: of the place/seat
• स्थानकस्य: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: स्थानक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, षष्ठी (6th/genitive), एकवचनम्

• च्युतिः: falling away; displacement
• च्युतिः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: च्युति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, प्रथमा (1st/nominative), एकवचनम्

• भवेत्: would occur; may happen
• भवेत्: Kriya (Action)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुषः (3rd person), एकवचनम्; परस्मैपदम्

Speaker

Indra (Vāsava) addressing Bṛhaspati (dvijavarottama) (deduced)

Visual Art Cues

Scene: A deva or exalted figure, downcast and anxious, speaks to a venerable brāhmaṇa-teacher in a quiet hermitage or celestial court; the mood is of decline and supplication.

Characters & Entities

• Indra (Vāsava)
• Bṛhaspati

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even exalted status is unstable without dharma; repeated decline calls for disciplined devotion and righteous remedy.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not named in this verse; the wider passage points toward Viṣṇu’s sphere (Kṣīroda) as the refuge.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it expresses the suffering that motivates the adoption of a prescribed vrata.