Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 8

Devanagari script

यावद्वर्षसहस्रांतं जलाहारो द्वितीयकम् । तपस्तेपे स दैत्येन्द्रो ध्यायमानः पितामहम्

Transliteration

yāvadvarṣasahasrāṃtaṃ jalāhāro dvitīyakam | tapastepe sa daityendro dhyāyamānaḥ pitāmaham

Translation

پورے ایک ہزار برس تک، پانی ہی کو اپنا دوسرا (اور واحد) آہار بنا کر، دَیتیوں کا وہ سردار سخت تپسیا کرتا رہا، پِتامہہ برہما کا دھیان دھرتا ہوا۔

Word by Word

• यावत्: up to; for as long as
• यावत्: Kāla-adhikaraṇa (Temporal limit/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय/संबन्ध-शब्द)
• Form: परिमाणवाचक-अव्ययम् (as long as; up to)

• वर्षसहस्रान्तम्: up to the end of a thousand years
• वर्षसहस्रान्तम्: Kāla-adhikaraṇa (Duration/काल)
• Type: Noun
• Root: वर्ष-सहस्र-अन्त (प्रातिपदिक; वर्ष + सहस्र + अन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (acc. sg. neut.); कालपरिमाणम्

• जलाहारः: water as food; subsisting on water
• जलाहारः: Kartr̥ (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल-आहार (प्रातिपदिक; जल + आहार)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (nom. sg. masc.)

• द्वितीयकम्: as the second (stage)
• द्वितीयकम्: Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीयक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (second)

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (acc. sg. neut.)

• तेपे: performed
• तेपे: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्

• सः: he
• सः: Kartr̥ (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (nom. sg.)

• दैत्येन्द्रः: lord of the demons
• दैत्येन्द्रः: Kartr̥ (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दैत्य-इन्द्र (प्रातिपदिक; दैत्य + इन्द्र)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (nom. sg. masc.)

• ध्यायमानः: meditating
• ध्यायमानः: Kartr̥ (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु)
• Form: शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त, पुंलिङ्गे प्रथमा, एकवचनम्

• पितामहम्: the Grandfather (Brahmā)
• पितामहम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम् (acc. sg. masc.); ब्रह्मा

Speaker

Sūta (continued narration)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and other ṛṣis / or ‘dvija’ audience (addressed as dvija-uttamāḥ in the passage)

Visual Art Cues

Scene: A daitya-king seated in deep meditation, sustained only by water, surrounded by a stark sacred landscape; the atmosphere is charged with tapas-śakti as time stretches across a millennium.

Characters & Entities

• Brahmā (Pitāmaha)
• Daitya leader (Vṛka implied)
• Hāṭakeśvara-kṣetra (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Intense, sustained tapas coupled with focused meditation is depicted as a force that compels divine response—yet its fruits must align with dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The austerity is part of the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya sequence, reinforcing the kṣetra as su-siddhi-dam (giver of attainments).

What ritualistic prescription is mentioned?

Jalāhāra (subsisting on water) and long-term tapas with dhyāna are mentioned as the ascetic regimen.