Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 43

Devanagari script

ततः स कथयामास तद्वाक्यं च पिनाकिनः । अतिक्रूरं विशेषेण तत क्रुद्धः पिनाकधृक्

Transliteration

tataḥ sa kathayāmāsa tadvākyaṃ ca pinākinaḥ | atikrūraṃ viśeṣeṇa tata kruddhaḥ pinākadhṛk

Translation

پھر اُس نے پیناک دھاری بھگوان شِو کو وہ باتیں سنائیں۔ وہ کلمات نہایت سخت تھے؛ خصوصاً سن کر پیناک کے دھارک شِو غضب سے بھر اُٹھے۔

Word by Word

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: देश/कालवाचक-अव्यय (then/thereafter)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• कथयामास: said/told
• कथयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कथय् (णिजन्त from कथ्/कथय् धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तत्: that
• तत्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifier of वाक्यम्)

• वाक्यम्: statement/words
• वाक्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (and)

• पिनाकिनः: of Pinākin (Śiva)
• पिनाकिनः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पिनाकिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन

• अति-क्रूरम्: exceedingly cruel
• अति-क्रूरम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अति (उपसर्ग/अव्यय) + क्रूर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः: कर्मधारय (अतिक्रूरम् = अत्यन्तं क्रूरम्)

• विशेषेण: especially
• विशेषेण: Adhikarana (Adverbial/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विशेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; अव्ययीभावार्थे प्रयोगः (especially)

• ततः: then
• ततः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (then/thereupon)

• क्रुद्धः: angered
• क्रुद्धः: Visheshana (Predicate adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रुध् (धातु) → क्रुद्ध (कृदन्त, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• पिनाकधृक्: the bearer of Pināka (Śiva)
• पिनाकधृक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पिनाक (प्रातिपदिक) + धृ (धातु) → धृक् (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः: षष्ठी-तत्पुरुष (पिनाकस्य धृक् = bearer of the bow Pināka)

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within the chapter)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (frame)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis of Naimiṣāraṇya (standard Purāṇic frame; implied)

Visual Art Cues

Scene: A messenger or attendant reports cutting, offensive words to Śiva; Śiva, holding the Pināka, flares with wrath—eyes reddening, aura intensifying, gaṇas tense behind him.

Characters & Entities

• Pinākin (Śiva)
• Pinākadhṛk (Śiva)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Insulting or threatening the divine and dharma has consequences; Purāṇic narrative stresses reverence and restraint in speech.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse itself centers on Śiva (Pinākin); within the chapter’s frame, it supports the Kāśī–Kailāsa sacred geography being narrated.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.