Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

तस्याभावेऽपि दातव्यं क्षीरौदनमनुत्तमम् । तस्मिन्नहनि विप्रेभ्यः पितॄणां तुष्टये नृप

Transliteration

tasyābhāve'pi dātavyaṃ kṣīraudanamanuttamam | tasminnahani viprebhyaḥ pitṝṇāṃ tuṣṭaye nṛpa

Translation

اگر وہ میسر نہ ہو تو بھی بہترین کْشیراودن (دودھ والے چاول) دان کیے جائیں۔ اے نَرِپ، اُس دن یہ برہمنوں کو پِتروں کی خوشنودی کے لیے دیا جائے۔

Word by Word

• तस्य: of that/its
• तस्य: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; सर्वनाम

• अभावे: in the absence
• अभावे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अभाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• अपि: even
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपि-शब्दः (even/also)

• दातव्यम्: should be given
• दातव्यम्: Vidhi (विधि/prescription)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु) → दातव्य (कृदन्त, तव्यत्)
• Form: कर्तव्यता/विध्यर्थक कृदन्त (gerundive); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भावे प्रयोगः (it should be given)

• क्षीरौदनम्: milk-rice
• क्षीरौदनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षीर (प्रातिपदिक) + ओदन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुष (क्षीरेण/क्षीरयुक्तः ओदनः)

• अनुत्तमम्: excellent, unsurpassed
• अनुत्तमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्षीरौदनम् इति विशेषणम्

• तस्मिन्: on that
• तस्मिन्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; सर्वनाम

• अहनि: day
• अहनि: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अहन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• विप्रेभ्यः: to the Brahmins
• विप्रेभ्यः: Sampradāna (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी (4th), बहुवचन

• पितॄणाम्: of the ancestors
• पितॄणाम्: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन

• तुष्टये: for satisfaction
• तुष्टये: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4th), एकवचन; प्रयोजनार्थे (for the sake of)

• नृप: O king
• नृप: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन

Speaker

Unnamed narrator/teacher addressing a king (nṛpa)

Skanda Dialogue

Listener: Pārthiva (King)

Visual Art Cues

Scene: A simple, sattvika offering: a pot of milk-rice steaming; brāhmaṇas receive bowls; the donor dedicates the act to Pitṛs; the scene emphasizes purity and accessibility.

Characters & Entities

• Pitṛs
• Brāhmaṇa
• nṛpa (king)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

When ideal materials are not available, dharma provides accessible alternatives; intention and proper giving remain central.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The instruction belongs to the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya setting; this verse itself emphasizes the ritual act rather than naming a specific tīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

Offer kṣīraudana (milk-rice) to brāhmaṇas on the specified day for pitṛ satisfaction.