Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 4

Devanagari script

त्रिःपिबश्चेंद्रियक्षीणः सर्वयूथानुगस्तथा । एष वाध्रीणसः प्रोक्तः पितॄणां तृप्तिदः सदा

Transliteration

triḥpibaśceṃdriyakṣīṇaḥ sarvayūthānugastathā | eṣa vādhrīṇasaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ tṛptidaḥ sadā

Translation

‘تریہ پِبَ’، ‘جس کے حواس کمزور ہوں’ اور ‘ہر ریوڑ کے پیچھے چلنے والا’—یوں وادھریṇس کی صفت بیان کی گئی ہے؛ کہا گیا ہے کہ وہ ہمیشہ پِتروں کو تسکین دینے والا ہے۔

Word by Word

• त्रिःपिबः: one who drinks thrice
• त्रिःपिबः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: त्रिः (अव्यय) + पिब (धातु) → त्रिःपिब (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; अव्ययीभाव-समास (त्रिः + पिबः)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• इन्द्रियक्षीणः: with weakened senses
• इन्द्रियक्षीणः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इन्द्रिय (प्रातिपदिक) + क्षीण (कृदन्त, क्षि/क्षी धातु) → इन्द्रियक्षीण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (इन्द्रियाणि क्षीणानि यस्य/येन)

• सर्वयूथानुगः: following all groups
• सर्वयूथानुगः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + यूथ (प्रातिपदिक) + अनुग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष (सर्वेषां यूथानां अनुगः)

• तथा: thus/also
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थे (adverb: 'thus/also')

• एषः: this (one)
• एषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• वाध्रीणसः: Vādhrīṇasa (name)
• वाध्रीणसः: Karta-Samānādhikaraṇa (कर्तृ-समानााधिकरण/identifier)
• Type: Noun
• Root: वाध्रीणस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नामविशेषः (proper name/epithet)

• प्रोक्तः: is said/declared
• प्रोक्तः: Karma (कर्म) / Predicative
• Type: Verb
• Root: प्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• पितॄणाम्: of the ancestors
• पितॄणाम्: Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन

• तृप्तिदः: giver of satisfaction
• तृप्तिदः: Karta-Samānādhikaraṇa (कर्तृ-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तृप्ति (प्रातिपदिक) + द (प्रातिपदिक) → तृप्तिद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (तृप्तिं ददाति इति)

• सदा: always
• सदा: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb: always)

Speaker

Unnamed narrator/teacher in Nāgarakhaṇḍa

Skanda Dialogue

Listener: Pārthiva (King)

Visual Art Cues

Scene: An explanatory scene: the rishi points to a symbolic depiction of the ‘vādhrīṇasa’ with three descriptive captions; the king listens; the mood is scholastic and calm.

Characters & Entities

• Pitṛs
• vādhrīṇasa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ritual traditions preserve specific classifications of offerings believed to particularly satisfy the ancestors.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse is within a tīrtha-glorifying section but here focuses on defining an offering item rather than praising a named locale.

What ritualistic prescription is mentioned?

It characterizes ‘vādhrīṇasa’ as an offering associated with pitṛ-tṛpti (ancestor satisfaction).