Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 46

Devanagari script

वनस्पतिगते सोमे या च्छाया पूर्वतोमुखी । गजच्छाया तु सा ज्ञेया पितॄणां दत्तमक्षयम्

Transliteration

vanaspatigate some yā cchāyā pūrvatomukhī | gajacchāyā tu sā jñeyā pitṝṇāṃ dattamakṣayam

Translation

جب چاند ‘ونَسپتی’ میں ہو اور سایہ مشرق رُخ ہو، تو اسے ‘گج چھایا’ یعنی ہاتھی کا سایہ جاننا چاہیے؛ اس وقت پِتروں کے نام دیا گیا دان اَکشَی، یعنی لازوال ہو جاتا ہے۔

Word by Word

• वनस्पतिगते: in/at the tree-located (moon)
• वनस्पतिगते: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वनस्पति (प्रातिपदिक) + गत (गम् धातु, क्त कृदन्त)
• Form: सप्तमी-तत्पुरुषः; ‘वनस्पतौ गतः’ इति; पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्; ‘सोमे’ इति विशेषणम्

• सोमे: in Soma (the moon)
• सोमे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सोम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• या: which
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)

• च्छाया: shadow
• च्छाया: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: छाया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्

• पूर्वतः: from the east, eastward
• पूर्वतः: Desha-adhikarana (Direction/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक) + तस् (तसिल्-प्रत्यय)
• Form: अव्ययम्; दिक्-निर्देशक (from the east/eastward)

• मुखी: facing (towards)
• मुखी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मुखिन्/मुखी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘मुखी’ = ‘मुखं यस्याः/यस्य’ (facing) — अत्र ‘च्छाया’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• गजच्छाया: elephant-shadow
• गजच्छाया: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गज (प्रातिपदिक) + छाया (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/कर्मधारय-समासभावः; प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्; ‘गजस्य छाया’/‘गज-रूपा छाया’

• तु: but, indeed
• तु: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपातः (particle), विरोध/विशेषार्थे

• सा: that (shadow)
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम-रूपम्

• ज्ञेया: is to be known/should be recognized
• ज्ञेया: Kriya (Predicate/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: ज्ञा (धातु) + यत् (कृदन्त-प्रत्यय; विधेय)
• Form: कर्तव्यता/विधेयार्थक कृदन्तः (gerundive); स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘ज्ञातव्या’

• पितॄणाम्: of the ancestors
• पितॄणाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः (Genitive/6th), बहुवचनम्

• दत्तम्: given, offered
• दत्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle); नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘अक्षयम्’ इति विशेषणम्/सहपदम्

• अक्षयम्: imperishable, inexhaustible (merit)
• अक्षयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अ-क्षय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘दत्तम्’ इति विशेष्यस्य विशेषणम्

Speaker

Agniveśa

Visual Art Cues

Scene: The Moon is shown aligned with a ‘Vanaspati’ marker; an east-facing shadow stretches on the ground like an elephant; a family performs pitṛ offerings, and the offerings are depicted as multiplying or shining to signify imperishability.

Characters & Entities

• Candra (Moon)
• Vanaspati (astral designation)
• pitṛ
• gaja-chāyā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Certain sacred times amplify dharma: offerings to pitṛs made at auspicious moments yield akṣaya (inexhaustible) fruit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse glorifies auspicious time rather than a named place, within a broader tīrtha-centric chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

Perform pitṛ offerings/śrāddha during the ‘gaja-chāyā’ condition (Moon in Vanaspati with east-facing chāyā) for akṣaya results.