Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

आनर्त उवाच । त्रयोदश्यां कृते श्राद्धे कस्माद्वंशक्षयो भवेत् । एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरात्त्वं महा मुने । भर्तृयज्ञ उवाच । एषा मेध्यतमा राजन्युगादिः कलिसंभवा । स्नाने दाने जपे होमे श्राद्धे ज्ञेया तथाऽक्षया

ānarta uvāca | trayodaśyāṃ kṛte śrāddhe kasmādvaṃśakṣayo bhavet | etanme sarvamācakṣva vistarāttvaṃ mahā mune | bhartṛyajña uvāca | eṣā medhyatamā rājanyugādiḥ kalisaṃbhavā | snāne dāne jape home śrāddhe jñeyā tathā'kṣayā

بادشاہ آنرت نے کہا: “تریودشی کو شرادھ کرنے سے نسل کا زوال کیوں ہو؟ اے مہا مُنی! یہ سب مجھے تفصیل سے بتائیے۔” بھرتریَجْیَ نے کہا: “اے راجن! یہ تِتھی نہایت پاک کرنے والی ہے—کلی یُگ میں ظاہر ہونے والی یُگ آغازی گھڑی۔ اسنان، دان، جپ، ہوم اور شرادھ میں اسے ‘اکشیہ’ یعنی لازوال پھل دینے والی تِتھی جاننا چاہیے۔”

ānartaḥĀnarta
ānartaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootānarta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; वक्ता (speaker)
uvācasaid
uvāca:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
trayodaśyāmon Trayodaśī (13th tithi)
trayodaśyām:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Roottrayodaśī (प्रातिपदिक; ordinal tithi-name)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे (on the 13th lunar day)
kṛtewhen (it is) done/performed
kṛte:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeVerb
Rootkṛ (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘श्राद्धे’ इत्यस्य विशेषणम् (when performed)
śrāddhein the śrāddha rite
śrāddhe:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrāddha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे
kasmātfrom what (cause)
kasmāt:
Hetu (Cause/हेतु)
TypeNoun
Rootkim (प्रातिपदिक; interrogative)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; प्रश्नार्थ (ablative: from what cause)
vaṃśakṣayaḥdestruction of lineage
vaṃśakṣayaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootvaṃśa-kṣaya (प्रातिपदिक; वंश + क्षय)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्तृ/विषय (subject)
bhavetwould occur; may happen
bhavet:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootbhū (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
etatthis
etat:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootetad (प्रातिपदिक; demonstrative)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्म (object)
meto me; for me
me:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootasmad (प्रातिपदिक; अस्मद्)
Formचतुर्थी (4th/चतुर्थी), एकवचन; सर्वनाम (dative)
sarvamall (of it)
sarvam:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeNoun
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘etat’ इत्यस्य विशेषणम्
ācakṣvatell; explain
ācakṣva:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootcakṣ (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), आत्मनेपद, मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; उपदेश/आज्ञा
vistarātin detail; elaborately
vistarāt:
Prakara (Manner/प्रकार)
TypeNoun
Rootvistara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; अव्ययीभावार्थे (ablative of manner: in detail)
tvamyou
tvam:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootyusmad (प्रातिपदिक; युष्मद्)
Formप्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम
mahāgreat
mahā:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeAdjective
Rootmahā (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; ‘mune’ इत्यस्य विशेषणम्
muneO sage
mune:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootmuni (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन
bhartṛyajñaḥBhartṛyajña
bhartṛyajñaḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootbhartṛ-yajña (प्रातिपदिक; भर्तृ + यज्ञ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; वक्ता
uvācasaid
uvāca:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
eṣāthis (tithi/observance)
eṣā:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootetad (प्रातिपदिक; demonstrative)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विषय (subject)
medhyatamāmost purifying
medhyatamā:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootmedhya-tama (प्रातिपदिक; मेध्य + तम)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; अतिशय-विशेषण (superlative)
rājanO king
rājan:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootrājan (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन
yugādiḥ(called) Yugādi
yugādiḥ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootyuga-ādi (प्रातिपदिक; युग + आदि)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नाम/विषय
kalisaṃbhavāarising in the Kali (age)
kalisaṃbhavā:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootkali-saṃbhava (प्रातिपदिक; कलि + सम्भव)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘eṣā’ इत्यस्य विशेषणम्
snānein bathing
snāne:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootsnāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे
dānein giving (charity)
dāne:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootdāna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे
japein mantra-recitation
jape:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootjapa (प्रातिपदik)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे
homein fire-offering
home:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Roothoma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे
śrāddhein śrāddha
śrāddhe:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootśrāddha (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अधिकरणे
jñeyāis to be known (as)
jñeyā:
Vidhi (Injunctive predicate/विधि)
TypeVerb
Rootjñā (धातु)
Formतव्यत्/य-प्रत्ययान्त कृदन्त (gerundive/passive potential participle); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेय-विशेषण (to be known)
tathāthus; likewise
tathā:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय; उपमान/समुच्चयार्थ (so; likewise)
akṣayāimperishable; inexhaustible
akṣayā:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootakṣaya (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘eṣā’ इत्यस्य विशेषणम्

Dialogue: King Ānarta; Sage Bhartṛyajña

Listener: King Ānarta

Scene: A king (Ānarta) respectfully questions a seated sage (Bhartṛyajña) about Trayodaśī-śrāddha; ritual items—kuśa grass, water-pot, sesame, fire-altar—suggest snāna/dāna/japa/homa/śrāddha as a unified dharma-day.

Ā
Ānarta
B
Bhartṛyajña
T
Trayodaśī
K
Kali-yuga
S
Snāna
D
Dāna
J
Japa
H
Homa
Ś
Śrāddha
A
Akṣayā

FAQs

Ritual timing in the lunar calendar matters in Purāṇic dharma, and certain tithis are praised as ‘akṣaya’—yielding lasting merit.

The teaching occurs within the Hāṭakeśvara-kṣetra-māhātmya framework, though the verse focuses on tithi-glory rather than naming a tīrtha.

Trayodaśī is identified as highly purifying and ‘akṣayā’ for snāna, dāna, japa, homa, and Śrāddha.