Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 17

Devanagari script

निद्रावशं तु संप्राप्ता विसंज्ञा समपद्यत । शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन निश्चला

Transliteration

nidrāvaśaṃ tu saṃprāptā visaṃjñā samapadyata | śakrahastāvamardotthapādasaukhyena niścalā

Translation

نیند کے غلبے سے وہ بے ہوش سی ہو گئی اور بے حرکت پڑی رہی؛ شَکر کے ہاتھوں کے دباؤ اور مالش سے اس کے پاؤں کو آرام ملا۔

Word by Word

• निद्रावशम्: the power/sway of sleep
• निद्रावशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक) + वश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन; तत्पुरुष (निद्रायाः वशः)

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha/Discourse connector
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अन्वय-अव्यय (particle)

• संप्राप्ता: having come/attained
• संप्राप्ता: Karta-state (Predicate adjective of सा)
• Type: Verb
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विसंज्ञा: unconscious/senseless
• विसंज्ञा: Karta-state (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: वि (उपसर्ग) + संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• समपद्यत: became/entered into
• समपद्यत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + पद् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), आत्मनेपद, प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)

• शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन: by the comfort in her feet arising from Indra's hand-massage/pressing
• शक्रहस्तावमर्दोत्थपादसौख्येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: शक्र (प्रातिपदिक) + हस्त (प्रातिपदिक) + अवमर्द (प्रातिपदिक) + उत्थ (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक) + सौख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष-समास (शक्रस्य हस्त-अवमर्दात् उत्थं पाद-सौख्यम्)

• निश्चला: motionless
• निश्चला: Karta-state (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: निश्चल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

Speaker

Narrator (Purāṇic narrator within Nāgarakhaṇḍa context; traditionally Sūta)

Visual Art Cues

Scene: Diti lies unconscious, serene yet vulnerable; Indra at her feet, hands pressing/massaging, face intent and calculating; the room is dim, with moonlight and lamp glow creating sharp contrasts.

Characters & Entities

• Diti
• Indra (Śakra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Outer service without inner purity can become a tool of harm; dharma requires intention aligned with compassion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is directly mentioned in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it describes a narrative circumstance enabling a later act.