Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे विश्वामित्रप्रतिष्ठितः । मार्तण्डोऽस्ति सुविख्यातः सर्वकुष्ठविनाशकः

Transliteration

hāṭakeśvaraje kṣetre viśvāmitrapratiṣṭhitaḥ | mārtaṇḍo'sti suvikhyātaḥ sarvakuṣṭhavināśakaḥ

Translation

ہَاٹکیشور کے مقدس کھیتر میں وِشوَامِتر کے پرَتِشٹھِت ایک نہایت مشہور مارتنڈ (سورْیَدیو) ہیں، جو ہر قسم کے کوڑھ کو مٹانے والے کے طور پر معروف ہیں۔

Word by Word

• हाटकेश्वरजे: in/at Hāṭakeśvara (related)
• हाटकेश्वरजे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-एकवचनम् (Locative singular); विशेषणम्—‘क्षेत्रे’ इति पदस्य

• क्षेत्रे: in the sacred field/place
• क्षेत्रे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-एकवचनम् (Locative singular)

• विश्वामित्रप्रतिष्ठितः: established by Viśvāmitra
• विश्वामित्रप्रतिष्ठितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक) + प्रतिष्ठित (कृदन्त; √स्था/स्थि धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular); क्त-प्रत्ययान्तः भूतकर्मणि/भूतकृत्; विशेषणम्—‘मार्तण्डः’ इति

• मार्तण्डः: Mārtaṇḍa (the Sun)
• मार्तण्डः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मार्तण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular)

• अस्ति: is/exists
• अस्ति: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम् (Singular)

• सुविख्यातः: well-known
• सुविख्यातः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सु- (उपसर्ग/अव्यय) + विख्यात (कृदन्त; √ख्या धातु, क्त-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular); क्त-प्रत्ययान्तः; विशेषणम्—‘मार्तण्डः’ इति

• सर्वकुष्ठविनाशकः: destroyer of all leprosy/skin-diseases
• सर्वकुष्ठविनाशकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + कुष्ठ (प्रातिपदिक) + विनाशक (प्रातिपदिक; √नश् धातु, ण्वुल्/अक-प्रत्ययार्थक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम् (Nominative singular); विशेषणम्—‘मार्तण्डः’ इति

Speaker

Unnamed Purāṇic narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (Mārtaṇḍa-sthāna)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant Sun-deity icon (Mārtaṇḍa) in a shrine within Hāṭakeśvara-kṣetra; Viśvāmitra performing the original installation; devotees seeking cure from leprosy approach with offerings.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Viśvāmitra
• Mārtaṇḍa
• Sūrya/Bhāskara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes a channel of grace through consecration and devotion; worship of the Sun here is praised as a powerful remover of affliction.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, where the famed Mārtaṇḍa installed by Viśvāmitra is present.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not yet a step-by-step rite; it establishes the deity and the promised healing fruit that the later prescribed circumambulation will confer.