Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 16

Devanagari script

अकालेऽपि कुमारस्य किंचिद्ध्यात्वा निजे हृदि । कारणं कारणज्ञः स ततः प्रोवाच तं सुतम्

Transliteration

akāle'pi kumārasya kiṃciddhyātvā nije hṛdi | kāraṇaṃ kāraṇajñaḥ sa tataḥ provāca taṃ sutam

Translation

اگرچہ وقت سے پہلے تھا، پھر بھی اس نے اپنے دل میں کچھ غور کیا۔ سبب کو جاننے والا وہ پھر اپنے بیٹے سے مخاطب ہوا۔

Word by Word

• अकाले: at an untimely time
• अकाले: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अकाल (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; पुंलिङ्ग

• अपि: even
• अपि: Sambandha/Emphasis (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; अपि-कार (even/also)

• कुमारस्य: of the boy
• कुमारस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कुमार (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग

• किंचित्: a little, somewhat
• किंचित्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: किंचित् (सर्वनाम-अव्यय/अनिश्चित-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; परिमाण/अल्पता-बोधक (a little/something)

• ध्यात्वा: having reflected
• ध्यात्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: ध्यै (धातु) + क्त्वा (अव्यय-कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive); पूर्वकालिक-क्रिया

• निजे: in (his) own
• निजे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: निज (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; नपुंसकलिङ्ग; हृदि इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• हृदि: in the heart
• हृदि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हृद्/हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; नपुंसकलिङ्ग

• कारणम्: the reason
• कारणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कारण (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; नपुंसकलिङ्ग

• कारणज्ञः: knowing the cause
• कारणज्ञः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कारण + ज्ञ (प्रातिपदिके)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग; उपपद-तत्पुरुषः (कारणं जानाति इति)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग

• ततः: then
• ततः: Kriya-visheshana (Temporal/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रम/काल-वाचक

• प्रोवाच: said, spoke
• प्रोवाच: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + प्र- (उपसर्ग)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• तम्: to him
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग

• सुतम्: (his) son
• सुतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; पुंलिङ्ग; तं इति विशेषण-सम्बन्ध (apposition)

Speaker

Narrator (contextual; verse reports Mṛkaṇḍu’s reflection)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Mṛkaṇḍu, troubled by the prophecy, sits in contemplation, then turns to address his son with purposeful clarity.

Characters & Entities

• Mṛkaṇḍu
• son (kumāra/suta)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Wisdom reads circumstances and acts decisively; dharma is applied with insight into causes.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is specified in this verse; it is narrative development within a Māhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied urgency around saṃskāra timing; no explicit rite is prescribed in this specific line.