Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 40

Devanagari script

पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे हेमन्ते सलिलाश्रया । वर्षास्वाकाशशयना सा बभूव तपस्विनी

Transliteration

paṃcāgnisādhakā grīṣme hemante salilāśrayā | varṣāsvākāśaśayanā sā babhūva tapasvinī

Translation

گرمیوں میں اُس نے پانچ آگوں کی سادھنا کی؛ سردیوں میں پانی کا سہارا لیا؛ اور برسات میں کھلے آسمان تلے سوئی—یوں وہ سچی تپسوی بن گئی۔

Word by Word

• पञ्चाग्निसाधका: practising the five-fire austerity
• पञ्चाग्निसाधका: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चाग्निसाधक (प्रातिपदिक; पञ्च + अग्नि + साधक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; विशेषणम् (सा इत्यस्य); तत्पुरुष (पञ्च अग्नयः यस्य साधनम्/साध्यं)

• ग्रीष्मे: in summer
• ग्रीष्मे: Adhikarana (Time locus/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ग्रीष्म (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन; कालाधिकरणे (in summer)

• हेमन्ते: in winter
• हेमन्ते: Adhikarana (Time locus/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हेमन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सप्तमी; एकवचन; कालाधिकरणे (in winter)

• सलिलाश्रया: taking refuge in water (staying in water)
• सलिलाश्रया: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सलिलाश्रय (प्रातिपदिक; सलिल + आश्रय)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; विशेषणम् (सा इत्यस्य); तत्पुरुष (सलिलम् आश्रयः यस्याः)

• वर्षासु: in the rains
• वर्षासु: Adhikarana (Time locus/कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वर्षा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; सप्तमी; बहुवचन; कालाधिकरणे (in the rainy season)

• आकाशशयना: sleeping in the open sky
• आकाशशयना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आकाशशयन (प्रातिपदिक; आकाश + शयन)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; विशेषणम् (सा इत्यस्य); तत्पुरुष (आकाशे शयनम् यस्याः)

• सा: she
• सा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन

• बभूव: became/was
• बभूव: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• तपस्विनी: an ascetic woman
• तपस्विनी: Karta (Subject complement/कर्तृपूरक)
• Type: Noun
• Root: तपस्विन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा; एकवचन; गुणवाचक-नाम (ascetic woman)

Speaker

Narrator (within Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya; exact speaker not explicit in the snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Triptych-like seasonal depiction: summer—ascetic amid five fires; winter—standing/immersed in cold water; monsoon—lying under open sky with rain clouds, unwavering devotion.

Characters & Entities

• Pañcāgni-tapas (five fires austerity)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True devotion is shown through disciplined endurance across changing conditions, making tapas a lived, embodied practice.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The austerities are performed within the sacred-field (kṣetra) setting of the Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya, connected to Hāṭakeśvara.

What ritualistic prescription is mentioned?

Seasonal austerities: pañcāgni in summer, water-discipline in winter, and open-sky sleeping during the rains.