Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 70

Devanagari script

पंचरात्रविधानेन यथान्येषां दिवौकसाम् । ततः संक्रमणं कृत्वा पूजा मर्त्यसमुद्भवा । त्वया ग्राह्या सहस्राक्ष तृप्तिश्चैव भविष्यति

Transliteration

paṃcarātravidhānena yathānyeṣāṃ divaukasām | tataḥ saṃkramaṇaṃ kṛtvā pūjā martyasamudbhavā | tvayā grāhyā sahasrākṣa tṛptiścaiva bhaviṣyati

Translation

پانچراتر کے ودھان کے مطابق—جیسے دیولोक کے دیگر دیوتاؤں کے لیے—پھر سنکرمن کی کریا کر کے، مرتیوں سے اُٹھی ہوئی پوجا کو اے سہسرآکش (ہزار آنکھوں والے)، تم قبول کرنا؛ اور یقیناً تسکین حاصل ہوگی۔

Word by Word

• पञ्चरात्र-विधानेन: by the Pañcarātra procedure
• पञ्चरात्र-विधानेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पञ्चरात्र (प्रातिपदिक) + विधान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; साधन/प्रकारवाचक

• यथा: as; in the manner that
• यथा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (उपमान/प्रकारवाचक)

• अन्येषाम्: of other
• अन्येषाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन; विशेषणम् (divaukasām इति)

• दिवौकसाम्: of the dwellers in heaven (gods)
• दिवौकसाम्: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दिवौकस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• ततः: then; thereafter
• ततः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (तसिल्), क्रम/अनन्तरार्थे

• संक्रमणम्: transition/transfer; (ritual) saṅkramaṇa
• संक्रमणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: संक्रमण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund/Absolutive), ‘having done’

• पूजा: worship
• पूजा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पूजा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• मर्त्य-समुद्भवा: arising from mortals; performed by humans
• मर्त्य-समुद्भवा: Karta (कर्ता) — qualifier
• Type: Adjective
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक) + समुद्भवा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषणम् (pūjā इति)

• त्वया: by you
• त्वया: Kartr-karana (कर्ता/करण) with passive sense
• Type: Noun
• Root: त्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/स्त्री (सर्वनाम), तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन

• ग्राह्या: to be accepted
• ग्राह्या: Karya (कार्य) — predicate adjective
• Type: Adjective
• Root: ग्रह् (धातु) → ग्राह्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: णीयत्/यत्-प्रत्ययान्त (Gerundive/Obligatory), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; ‘to be accepted’ (pūjā)

• सहस्राक्ष: O Thousand-eyed (Indra)
• सहस्राक्ष: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सहस्र (प्रातिपदिक) + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; बहुव्रीहिः ‘one who has a thousand eyes’ (इन्द्र)

• तृप्तिः: satisfaction; contentment
• तृप्तिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तृप्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चयबोधक)

• एव: indeed; certainly
• एव: Avadharana (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय (अवधारण)

• भविष्यति: will be
• भविष्यति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future/लृट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Unclear from excerpt (addressing Indra; likely a sage/authority figure instructing him)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A formal worship sequence: the officiant performs saṅkramaṇa—inviting the deity’s presence—then offers flowers, incense, lamps; Indra is envisioned above, pleased, with a thousand eyes motif and celestial attendants.

Characters & Entities

• Indra (Sahasrākṣa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Proper ritual order (vidhi) makes worship efficacious; divine satisfaction is linked to correctly performed transitions and offerings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No named tīrtha appears in the verse; it sits within a tīrtha-mahātmya framework.

What ritualistic prescription is mentioned?

Follow Pañcarātra procedure, perform a saṅkramaṇa rite, and then offer pūjā which Indra should accept for propitiation.