Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 37

Devanagari script

सीतया लक्ष्मणेनैव सार्धं कोपेन संयुतः । अवाच्यं प्रोक्तवान्विप्रास्तौ च तेन समं तदा

Transliteration

sītayā lakṣmaṇenaiva sārdhaṃ kopena saṃyutaḥ | avācyaṃ proktavānviprāstau ca tena samaṃ tadā

Translation

غصّے سے بھر کر، سیتا اور لکشمن کے ساتھ، اس نے وہ بات کہہ دی جو کہنی نہ تھی؛ اور وہ دونوں بھی اسی وقت اسی کے مانند جواب دینے لگے۔

Word by Word

• सीतया: with Sita
• सीतया: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• लक्ष्मणेन: with Lakshmana
• लक्ष्मणेन: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Emphasis particle)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारणार्थक निपात (emphatic: only/indeed)

• सार्धम्: together with
• सार्धम्: Sahakaraka (Accompaniment marker)
• Type: Indeclinable
• Root: सार्धम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, सहार्थक (together with)

• कोपेन: with anger
• कोपेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• संयुतः: joined with, possessed of
• संयुतः: Visheshana (Qualifier of implied subject, e.g., रामः)
• Type: Adjective
• Root: सम्-√युज् (धातु) + क्त
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त—‘joined/associated’; विशेषण

• अवाच्यम्: what should not be said, improper words
• अवाच्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अवाच्य (प्रातिपदिक; नञ्-पूर्वक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्मरूपेण (as object)

• प्रोक्तवान्: spoke, having uttered
• प्रोक्तवान्: Kriya (Predicate of implied subject)
• Type: Verb
• Root: प्र-√वच् (धातु) + क्तवतुँ (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्तवतुँ-प्रत्ययान्त (perfect participle/agentive): ‘having spoken’

• विप्राः: brahmins
• विप्राः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• तौ: those two (them)
• तौ: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन (Dual)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चयार्थक (conjunction)

• तेन: with him/with that
• तेन: Sahakaraka (Accompaniment/सह)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• समम्: together, along with
• समम्: Sahakaraka (Accompaniment marker)
• Type: Indeclinable
• Root: समम् (अव्यय)
• Form: अव्यय, सहार्थक/तुल्यार्थक (together/equally)

• तदा: then
• तदा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय, कालवाचक (temporal adverb: then)

Speaker

Indra

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Rāma, Sītā, and Lakṣmaṇa in a tense exchange; harsh words implied by sharp gestures; the sacred town backdrop contrasts with the moral lapse.

Characters & Entities

• Indra
• Sītā
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Anger leads to sinful speech and reciprocal escalation; dharma requires restraint, especially in sacred settings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The broader frame is the Hāṭakeśvara kṣetra-mahātmya in Nāgarakhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal ritual; it prescribes ethical discipline—avoid avācya (harmful speech) and kopa.