Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 149

Devanagari script

बालमण्डनके तीर्थे मयैतल्लिंगमुत्तमम् । चतुर्वक्त्र समादेशाच्चतुर्वक्त्रं प्रतिष्ठितम्

Transliteration

bālamaṇḍanake tīrthe mayaitalliṃgamuttamam | caturvaktra samādeśāccaturvaktraṃ pratiṣṭhitam

Translation

بالمنڈنک تیرتھ میں میں نے یہ اعلیٰ لِنگ قائم کیا۔ چہار رُخ (برہما) کے حکم سے یہ ‘چتُروَکْتر’ یعنی چار چہرہ لِنگ کے نام سے پرتیِشٹھت ہوا۔

Word by Word

• बालमण्डनके: at/in Bālamaṇḍanaka (place)
• बालमण्डनके: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: बालमण्डनक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण), एकवचनम्; स्थानवाचक-नाम

• तीर्थे: in the sacred ford/pilgrimage place
• तीर्थे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• मया: by me
• मया: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, तृतीया-विभक्तिः (करण), एकवचनम्

• एतत्: this
• एतत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• लिङ्गम्: liṅga (emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• उत्तमम्: excellent, supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (लिङ्गस्य)

• चतुर्वक्त्र: four-faced (Brahmā)
• चतुर्वक्त्र: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: समासः (तत्पुरुषः: चतुर्णां वक्त्राणि यस्य/यत्), नपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-एकवचनम् (समादेशात् इत्यत्र हेतौ)

• समादेशात्: from the command/instruction
• समादेशात्: Hetu/Apadana (Cause/Source/हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: समादेश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः (अपादान/हेतु), एकवचनम्

• चतुर्वक्त्रम्: four-faced
• चतुर्वक्त्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: समासः (तत्पुरुषः), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (लिङ्गस्य)

• प्रतिष्ठितम्: was स्थापित/installed
• प्रतिष्ठितम्: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-स्था (धातु) → प्रतिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (क्त-प्रत्ययः), नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा-एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगः (स्थापितम्/प्रतिष्ठापितम्)

Speaker

Unspecified (deduced: narrator recounting the origin/installation of the liṅga at the tīrtha)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bālamaṇḍanaka-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: sad-dvija and assembled viprendras

Visual Art Cues

Scene: Indra (or the installer) performs liṅga-pratiṣṭhā at the river-ford; Brahmā (four-faced) appears or is symbolically invoked; the liṅga bears four faces or is associated with four directions.

Characters & Entities

• Brahmā (Caturvaktra)
• Liṅga (Caturvaktra)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha becomes especially potent through divine sanction and consecration of a liṅga, making worship there a direct encounter with Śiva’s presence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bālamaṇḍanaka tīrtha, where the ‘Caturvaktra’ liṅga is said to be established.

What ritualistic prescription is mentioned?

Liṅga-pratiṣṭhā (installation/consecration) is referenced as the foundational sacred act associated with the site.