Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 182

Devanagari script

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनंनाम द्व्यशीत्युत्तरशततमोऽध्यायः

Transliteration

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye rūpatīrthotpattipūrvakaprathamayajñadivasavṛttāntavarṇanaṃnāma dvyaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

Translation

یوں شری اسکند مہاپُران کے ایکاشیتی ساہسری سنہتا کے ششم (ناگر) کھنڈ میں، ہاٹکیشور کھیتر ماہاتمیہ کے تحت، ‘روپ تیرتھ کی پیدائش سے پہلے پہلے یَجْن کے دن کے واقعات کی روایت’ نامی باب—باب ۱۸۲—اختتام کو پہنچا۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Avyaya (Discourse marker/उद्धरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरणार्थे (thus/end-quote)

• श्रीस्कान्दे: in the Śrī Skanda (Purāṇa)
• श्रीस्कान्दे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: श्री + स्कान्द (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (श्री-स्कान्दः = venerable Skanda Purāṇa)

• महापुराणे: in the Mahāpurāṇa
• महापुराणे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महापुराण (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—कर्मधारयः (great Purāṇa)

• एकाशीतिसाहस्र्याम्: in the (collection) of eighty-one thousand
• एकाशीतिसाहस्र्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: एकाशीति + साहस्री (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—द्विगुः (एकाशीतिसाहस्री = 81,000 [verses]-collection)

• संहितायाम्: in the Saṃhitā
• संहितायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: संहिता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• षष्ठे: in the sixth
• षष्ठे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषणम् (sixth)

• नागरखण्डे: in the Nāgara-khaṇḍa
• नागरखण्डे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नागरखण्ड (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः

• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: in the Māhātmya of the Hāṭakeśvara sacred area
• हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: हाटकेश्वर + क्षेत्र + माहात्म्य (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (हाटकेश्वरस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यम्)

• रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम्: the narration of the events of the first day of the sacrifice, preceded by the origin of Rūpa-tīrtha
• रूपतीर्थोत्पत्तिपूर्वकप्रथमयज्ञदिवसवृत्तान्तवर्णनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रूपतीर्थ + उत्पत्ति + पूर्वक + प्रथम + यज्ञ + दिवस + वृत्तान्त + वर्णन (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—बहुपद-तत्पुरुषः (…वर्णनम् = description/narration)

• नाम: named
• नाम: Avyaya (Naming particle/नामार्थक)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नामार्थक-निपातः (called/named)

• द्व्यशीत्युत्तरशततमः: one hundred and eighty-second
• द्व्यशीत्युत्तरशततमः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्व्यशीति + उत्तर + शततम (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषणम्; समासः—तत्पुरुषः (द्व्यशीत्युत्तरशततमः = 182nd)

• अध्यायः: chapter
• अध्यायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अध्याय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Redactional colophon (scribe/editorial tradition)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra; Rūpatīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: brāhmaṇa audience

Visual Art Cues

Scene: A manuscript colophon scene: scribe concluding a chapter; in the background, a symbolic vignette of Rūpatīrtha and a yajña-vedi to indicate the chapter’s theme.

Characters & Entities

• Skanda Purāṇa
• Ekāśītisāhasrī Saṃhitā
• Nāgara-khaṇḍa
• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Rūpatīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

As a colophon, it authenticates the textual unit and highlights the chapter’s focus: the sacred origin-story (tīrthotpatti) and yajña narrative within a holy kṣetra.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra and the associated Rūpatīrtha.

What ritualistic prescription is mentioned?

It summarizes the theme as the ‘first day of the sacrifice’ account; no specific injunction is given in the colophon line itself.