Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

अन्नहीनो दहेद्राष्टं मन्त्रहीनस्तु ऋत्विजः । याज्ञिकं दक्षिणा हीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः

Transliteration

annahīno dahedrāṣṭaṃ mantrahīnastu ṛtvijaḥ | yājñikaṃ dakṣiṇā hīno nāsti yajñasamo ripuḥ

Translation

غذا سے خالی یَجْنَ راج کو جلا دیتا ہے؛ منتر سے خالی ہو تو رِتوِج (پجاری) رسم کو برباد کرتا ہے؛ اور دَکْشِنا سے خالی یَجْمان—ناقص یَجْنَ کے برابر کوئی دشمن نہیں۔

Word by Word

• अन्नहीनः: one lacking food
• अन्नहीनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अन्न (प्रातिपदिक) + हीन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (अन्नेन हीनः), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दहेत्: would burn/should burn
• दहेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातु)
• Form: विधिलिङ्-लकार (Optative), प्रथम-पुरुष, एकवचन

• राष्ट्रम्: the kingdom/state
• राष्ट्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: राष्ट्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मन्त्रहीनः: one lacking mantras
• मन्त्रहीनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मन्त्र (प्रातिपदिक) + हीन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (मन्त्रेण हीनः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण/विरोधार्थक (but/indeed)

• ऋत्विजः: the officiating priest
• ऋत्विजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋत्विज् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (ऋत्विक्-शब्दस्य प्रथमा एकवचन रूपम्)

• याज्ञिकम्: the sacrificer (one who performs yajña)
• याज्ञिकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: याज्ञिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• दक्षिणा: the sacrificial fee (dakṣiṇā)
• दक्षिणा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• हीनः: lacking
• हीनः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; (दक्षिणा-हीना इत्यर्थे)

• न: not
• न: Pratishedha (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय

• अस्ति: is/exists
• अस्ति: Kriya (Existence)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, एकवचन

• यज्ञसमः: equal to a sacrifice
• यज्ञसमः: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (यज्ञेन समः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• रिपुः: enemy
• रिपुः: Karta/Predicate-noun (Subject complement)
• Type: Noun
• Root: रिपु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Jālma (didactic emphasis within the dispute)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣis/śrotṛ-gaṇa (contextual)

Visual Art Cues

Scene: A didactic tableau: three vignettes around the yajña—empty food vessels symbolizing famine, a priest stumbling over silent mantras, and a patron withholding dakṣiṇā—overlaid with the ominous idea of the yajña as a looming ‘enemy’ to the realm.

Characters & Entities

• ṛtvij
• dakṣiṇā
• rāṣṭra
• yajña

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma requires completeness—resources (food), sacred sound (mantra), and rightful giving (dakṣiṇā); neglect turns worship into harm.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not specified; the verse teaches general yajña-dharma within a Tīrthamāhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

Ensure anna (food distribution/offerings), correct mantra-recitation by ṛtviks, and proper dakṣiṇā to complete the yajña.