Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 68

Devanagari script

ततश्च स्थापिता देवी कृत्वा रत्नमयी शुभा । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे मया तत्र सुरेश्वर

Transliteration

tataśca sthāpitā devī kṛtvā ratnamayī śubhā | hāṭakeśvaraje kṣetre mayā tatra sureśvara

Translation

پھر میں نے مبارک دیوی کو جواہراتی صورت میں ڈھال کر وہیں قائم کیا؛ اے دیوتاؤں کے پروردگار، ہاٹکیشور کے مقدس کھیتر میں میں نے اسے وہاں پرتیِشٹھت کیا۔

Word by Word

• ततः: then/thereafter
• ततः: Kriyavisheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय/तद्-तसिल्)
• Form: अव्ययम्; अपादान/क्रमवाचक-क्रियाविशेषणम् (then/thereafter)

• च: and
• च: Sambandha (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)

• स्थापिता: was installed/established
• स्थापिता: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) → स्थापित (कृदन्त, णिच्)
• Form: कृदन्तः (भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययः / past passive participle); स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘देवी’ इत्यस्य विशेषणम्

• देवी: the Goddess
• देवी: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः (Nominative/1st), एकवचनम्

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: Kriyavisheshana (Converb)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) → कृत्वा (क्त्वान्त)
• Form: अव्ययकृदन्तः (क्त्वा/gerund); पूर्वकालिक-क्रिया (having done/made)

• रत्नमयी: made of jewels
• रत्नमयी: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रत्न (प्रातिपदिक) + मय (तद्धित-प्रत्ययः)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (देव्याः)

• शुभा: auspicious
• शुभा: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: शुभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• हाटकेश्वरजे: in/at (the place) connected with Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्; ‘क्षेत्रे’ इत्यस्य विशेषणम्; -ज = ‘born/connected with’

• क्षेत्रे: in the sacred field/region
• क्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (Locative/7th), एकवचनम्

• मया: by me
• मया: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्; कर्तृवाचकः (agent)

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; देशवाचक-क्रियाविशेषणम् (locative adverb)

• सुरेश्वर: O lord of the gods
• सुरेश्वर: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-प्रथमा (Vocative), एकवचनम्

Speaker

Lakṣmī

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Sureśvara (addressed)

Visual Art Cues

Scene: A consecration scene: the jewel-formed Goddess image is installed on a pedestal in Hāṭakeśvara-kṣetra, with priests, vessels, and divine witnesses; Indra-like ‘sureśvara’ is addressed.

Characters & Entities

• Devī (Gaurī/Parameśvarī)
• Hāṭakeśvara-kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Establishing divine presence in a kṣetra through pratisthā and worship is portrayed as sanctifying place and community.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is explicitly named as the sacred region where the Devī is installed.

What ritualistic prescription is mentioned?

Deity installation (sthāpanā/pratiṣṭhā) and ongoing worship are implied as the kṣetra’s sustaining rites.