Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

येन सृष्टिक्षमो जातः स्पर्धते ब्रह्मणा सह । एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा सारस्वतं जलम्

Transliteration

yena sṛṣṭikṣamo jātaḥ spardhate brahmaṇā saha | etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yathā sārasvataṃ jalam

Translation

جس کے سبب وہ تخلیق کے لائق ہوا اور برہما کے ساتھ بھی مقابلہ کرنے لگا—یوں میں نے تمہیں سب کچھ بیان کر دیا کہ سارَسوت جل کس طرح ویسا ہوا۔

Word by Word

• येन: by whom/whereby
• येन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• सृष्टिक्षमः: capable of creation
• सृष्टिक्षमः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सृष्टि (प्रातिपदिक) + क्षम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सृष्टेः क्षमः = capable of creation)

• जातः: became
• जातः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: जन् (धातु) + जात (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘become/was born’

• स्पर्धते: competes
• स्पर्धते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्पर्ध् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• ब्रह्मणा: with Brahmā
• ब्रह्मणा: Sahakari (सहकारी/सह)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• सह: with
• सह: Sahakaraka (सहकारक)
• Type: Indeclinable
• Root: सह (अव्यय)
• Form: अव्यय, सहार्थक (postposition-like indeclinable)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र कर्मरूपे (object)

• वः: to you (all)
• वः: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-विभक्ति (Genitive/Dative), बहुवचन; अत्र चतुर्थ्यर्थे ‘to you’

• सर्वम्: all
• सर्वम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘all (of it)’

• आख्यातम्: has been explained
• आख्यातम्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + ख्या (धातु) + आख्यात (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि/भावे ‘has been told/explained’

• यथा: as/just as
• यथा: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, उपमान/प्रकारवाचक (as/just as)

• सारस्वतम्: Sarasvatī-related
• सारस्वतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सरस्वती (प्रातिपदिक) + अण् (तद्धित) → सारस्वत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तद्धित-निर्मित विशेषण ‘belonging to Sarasvatī’

• जलम्: water
• जलम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sārasvata-jala

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A narrator concludes an account: Viśvāmitra, empowered by tapas, stands near a luminous water-body labeled ‘Sārasvata’; subtle cosmic imagery hints at creation-power, with Brahmā’s presence suggested as a distant, symbolic figure.

Characters & Entities

• Brahmā
• Sārasvata-jala

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic tīrtha narratives link sacred geography with cosmic principles—power gained through austerity/mantra must be aligned with dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Sārasvata-jala (the Sārasvata sacred waters) is the central tīrtha being explained.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; it closes the explanatory account.