Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 20

Devanagari script

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यत्स्थितं विप्रसंकुलम् । तत्राश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपे सुदारुणम्

Transliteration

hāṭakeśvaraje kṣetre yatsthitaṃ viprasaṃkulam | tatrāśramapadaṃ kṛtvā tapastepe sudāruṇam

Translation

ہاتکیشور کے مقدّس کھیتر میں، جو برہمنوں سے بھرا ہوا تھا، وہاں اس نے آشرم قائم کیا اور نہایت سخت تپسیا انجام دی۔

Word by Word

• हाटकेश्वरजे: in/at (the place) connected with Hāṭakeśvara
• हाटकेश्वरजे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: हाटकेश्वर (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/7th), एकवचन; तद्धितार्थे ‘हाटकेश्वरात् जात/सम्बद्ध’ (समासः: हाटकेश्वर-सम्बन्धि)

• क्षेत्रे: in the sacred field/region
• क्षेत्रे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• यत्: which (that)
• यत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम

• स्थितम्: situated
• स्थितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + स्थित (कृदन्त, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘स्थित’ = situated

• विप्रसंकुलम्: crowded with brahmins
• विप्रसंकुलम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: विप्र (प्रातिपदिक) + संकुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थे ‘विप्रैः संकुलम्/विप्राणां संकुलम्’ = crowded with brahmins

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय, देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)

• आश्रमपदम्: a hermitage-site
• आश्रमपदम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: आश्रम (प्रातिपदिक) + पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (आश्रमस्य पदम् = hermitage-site)

• कृत्वा: having made
• कृत्वा: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: कृ (धातु) + कृत्वा (कृदन्त, त्वा)
• Form: त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययीभावरूप कृदन्त (gerund), पूर्वकाले ‘having made’

• तपः: austerity
• तपः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (कर्मरूपे)

• तेपे: performed (austerity)
• तेपे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• सुदारुणम्: very severe
• सुदारुणम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + दारुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘सु’ उपसर्गेण तीव्रार्थः

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narrator)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A rishi selects a spot in Hāṭakeśvara-kṣetra, builds a simple āśrama with leaf-huts, kindles a sacred fire, and undertakes fierce austerities amid gathered brāhmaṇas and students.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara-kṣetra
• Brāhmaṇas (vipra)
• Āśrama (hermitage)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred kṣetras support disciplined tapas; establishing an āśrama in a holy region is presented as a dhārmic response to restore spiritual order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra is explicitly praised as a brāhmaṇa-rich sacred region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas (austerity) is the practice described; no details of snāna/dāna/japa are specified in this verse.