Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 5

Devanagari script

हाटकेश्वर संज्ञं तु पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः । तत्क्षेत्रं प्रथितं लोके सर्वपातकनाशनम्

Transliteration

hāṭakeśvara saṃjñaṃ tu pūrvamāsīddvijottamāḥ | tatkṣetraṃ prathitaṃ loke sarvapātakanāśanam

Translation

اے برگزیدہ دِویجوں! پہلے اس کا نام ‘ہاٹکیشور’ تھا۔ وہ مقدس کھیتر دنیا میں مشہور ہے کہ وہ تمام گناہوں کا ناس کرنے والا ہے۔

Word by Word

• हाटकेश्वर: Hāṭakeśvara (Lord of Hāṭaka)
• हाटकेश्वर: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: हाटक (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः तत्पुरुष (हाटकस्य ईश्वरः)

• संज्ञम्: named/called
• संज्ञम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/प्रथमा or 2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण—‘named/called’

• तु: but/indeed
• तु: None
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/अन्वय-अव्यय (particle: but/indeed)

• पूर्वम्: formerly/previously
• पूर्वम्: None
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (प्रातिपदिक/अव्ययीभावार्थे)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• आसीत्: was
• आसीत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• द्विजोत्तमाः: O best of Brahmins
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), बहुवचन; समासः तत्पुरुष (द्विजानाम् उत्तमाः)

• तत्क्षेत्रम्: that sacred field/region
• तत्क्षेत्रम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/प्रथमा or 2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः कर्मधारय/तत्पुरुष (तत् क्षेत्रम्)

• प्रथितम्: renowned
• प्रथितम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √प्रथ् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle)

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; अधिकरण

• सर्वपातकनाशनम्: destroyer of all sins
• सर्वपातकनाशनम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + पातक (प्रातिपदिक) + नाशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः तत्पुरुष (सर्वेषां पातकानां नाशनम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Brāhmaṇas/ṛṣis

Visual Art Cues

Scene: A venerable Śiva-kṣetra with an ancient liṅga; an inscription or oral proclamation that the place was once called Hāṭakeśvara; pilgrims receiving the promise of sin-destruction.

Characters & Entities

• Hāṭakeśvara
• kṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A kṣetra sanctified by divine presence becomes a universal remedy for pāpa; fame here signals enduring spiritual efficacy.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The kṣetra formerly known as Hāṭakeśvara, praised as sarva-pātaka-nāśana.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite; the implied practice is tīrtha-yātrā (pilgrimage) to the kṣetra for purification.