Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 12

Devanagari script

तीर्थयात्राप्रसंगेन स कदाचिन्मुनीश्वरः । स्थानं भोजकटं नाम प्राप्तो गाधिमहीपतेः । यत्र सा कौशिकीनाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता

Transliteration

tīrthayātrāprasaṃgena sa kadācinmunīśvaraḥ | sthānaṃ bhojakaṭaṃ nāma prāpto gādhimahīpateḥ | yatra sā kauśikīnāma nadī trailokyaviśrutā

Translation

تیَرتھ یاترا کے سلسلے میں وہ مُنی اِشور ایک بار گادھی راجہ کے دیس میں ‘بھوجکٹ’ نامی مقام پر پہنچے، جہاں ‘کوشِکی’ نامی ندی بہتی ہے جو تینوں لوکوں میں مشہور ہے۔

Word by Word

• तीर्थयात्राप्रसङ्गेन: by occasion of a pilgrimage
• तीर्थयात्राप्रसङ्गेन: Hetu/Karana (हेतु/करण)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ + यात्रा + प्रसङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (तीर्थयात्रायाः प्रसङ्गः तेन)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कदाचित्: once, at some time
• कदाचित्: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: कदाचित् (अव्यय)
• Form: कालाव्यय (adverb of time)

• मुनीश्वरः: lord of sages
• मुनीश्वरः: Apposition (समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुनि + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (मुनीनां ईश्वरः)

• स्थानम्: place
• स्थानम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• भोजकटम्: Bhojakaṭa (name of a place)
• भोजकटम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भोजकट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; स्थान-विशेषनाम

• नाम: by name
• नाम: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle), नामनिर्देशे

• प्राप्तः: reached
• प्राप्तः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्राप् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past participle used actively), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• गाधिमहीपतेः: of King Gādhi
• गाधिमहीपतेः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गाधि + महीपतिः (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (गाधेः महीपतिः)

• यत्र: where
• यत्र: Deśa-adhikaraṇa (देशाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: सम्बन्धाव्यय (relative adverb of place)

• सा: that (she)
• सा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कौशिकी: Kauśikī
• कौशिकी: Apposition (समनाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कौशिकी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नदी-विशेषनाम

• नाम: named
• नाम: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle), नामनिर्देशे

• नदी: river
• नदी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्रैलोक्यविश्रुता: renowned in the three worlds
• त्रैलोक्यविश्रुता: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: त्रैलोक्य + विश्रुत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (त्रैलोक्ये विश्रुता)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kauśikī-tīrtha at Bhojakaṭa (as per verse context)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣayaḥ

Visual Art Cues

Scene: Ṛcīka, traveling with ascetic gear, arrives at Bhojakaṭa near the broad flowing Kauśikī; the river glitters, with a simple ford/ghāṭa, and distant signs of a king’s settlement—flags, palisade, or palace silhouette.

Characters & Entities

• Sūta
• Ṛcīka
• Bhojakaṭa
• Gādhi
• Kauśikī

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage links the saintly life to sacred landscapes—holy rivers and places become gateways for merit when approached with Dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Bhojakaṭa on the banks of the renowned Kauśikī river, associated with King Gādhi’s realm.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tīrthayātrā (pilgrimage) is the implied practice; specific rites are described in following verses.