Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

यो दौःस्थ्यात्सर्वलोकानां करोति पशुरक्षणम् । कुटुम्बभरणार्थाय संतुष्टो येनकेनचित्

Transliteration

yo dauḥsthyātsarvalokānāṃ karoti paśurakṣaṇam | kuṭumbabharaṇārthāya saṃtuṣṭo yenakenacit

Translation

تنگ دستی کے سبب وہ سب لوگوں کے مویشیوں کی نگہبانی کرتا تھا؛ اور اپنے کنبے کی پرورش کے لیے جو تھوڑا بہت ملتا، اسی پر قناعت رکھتا تھا۔

Word by Word

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम

• दौःस्थ्यात्: from poverty / due to hardship
• दौःस्थ्यात्: Apadana (Source/Cause/अपादान)
• Type: Noun
• Root: दौःस्थ्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान), एकवचन

• सर्वलोकानाम्: of all people
• सर्वलोकानाम्: Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व-लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन; समासः—कर्मधारयः (सर्वे लोकाः)

• करोति: does / performs
• करोति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट्-लकार (वर्तमान/Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• पशुरक्षणम्: the guarding of cattle/animals
• पशुरक्षणम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पशु-रक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (पशूनां रक्षणम्)

• कुटुम्बभरणार्थाय: for the purpose of supporting (his) family
• कुटुम्बभरणार्थाय: Sampradana (Purpose/Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: कुटुम्ब-भरण-अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/प्रयोजन), एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (कुटुम्बस्य भरणस्य अर्थः)

• संतुष्टः: content
• संतुष्टः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्+तुष् (धातु) → संतुष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• येनकेनचित्: by any means whatsoever
• येनकेनचित्: Kriya-Visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: येन केन चित् (सर्वनाम-समूह)
• Form: अव्ययप्रयोगः (अनिश्चित-उपायवाचक), ‘कथंचित्/यथाकथंचित्’ अर्थे

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced from Purāṇic māhātmya narration style; exact speaker not explicit in snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Camatkārapura (context)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Dvija audience

Visual Art Cues

Scene: The mute cowherd stands watch over a small herd at the edge of village fields; villagers in the background; his posture is vigilant yet calm, conveying contentment despite worn clothing.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma includes humble service and honest livelihood; contentment (saṃtoṣa) is praised as a virtue even amid poverty.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse sets up a tīrtha-māhātmya narrative within the Nāgara Khaṇḍa; the specific site is not named in this single verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None here; it describes the character and livelihood of the cowherd as narrative groundwork.