Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 34

Devanagari script

स गुल्मांतरितः सर्वं तच्छ्रुत्वा कामजल्पितम् । तस्याश्च तद्गतं भावं ततः कोपादुवाच सः

Transliteration

sa gulmāṃtaritaḥ sarvaṃ tacchrutvā kāmajalpitam | tasyāśca tadgataṃ bhāvaṃ tataḥ kopāduvāca saḥ

Translation

جھاڑی کے اندر چھپا ہوا وہ کام کی ساری گفتگو سنتا رہا؛ اور اس کے دل کی کیفیت اسی طرف مائل دیکھ کر، پھر غصّے میں بولا۔

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• गुल्म-अन्तरितः: hidden behind bushes
• गुल्म-अन्तरितः: Karta (Subject-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: गुल्म (प्रातिपदिक) + अन्तरित (√अन्तर्/अन्तरि-करणे; कृदन्त क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘गुल्मेन अन्तरितः’ (तृतीया-तत्पुरुष) — concealed by bushes

• सर्वम्: everything
• सर्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘everything’

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम — ‘that’ (object of hearing)

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: श्रु (√श्रु धातु) + त्वा (क्त्वा-प्रत्यय; अव्ययीभावार्थ)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (absolutive/gerund) — ‘having heard’

• काम-जल्पितम्: Kāma’s talk/utterance
• काम-जल्पितम्: Karma (Apposition to object)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक) + जल्पित (√जल्प् धातु, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘कामेन जल्पितम्’ (तृतीया-तत्पुरुष) — words spoken by Kāma

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; सर्वनाम — ‘of her’

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय) — ‘and’

• तद्-गतम्: directed to that, pertaining to that
• तद्-गतम्: Visheshana (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम) + गत (√गम् धातु, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘तस्मिन् गतः’ (सप्तमी-तत्पुरुष) — ‘gone into that/pertaining to that’

• भावम्: feeling, intention
• भावम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• ततः: then
• ततः: Adhikarana (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (क्रमसूचक) — ‘then’

• कोपात्: from anger
• कोपात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: कोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन; अपादानार्थे हेतौ — ‘from/through anger’

• उवाच: said, spoke
• उवाच: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: वच् (√वच् धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (पुनरुक्त-प्रयोगः)

Speaker

Narrator (within Nāgara-khaṇḍa Tīrthamāhātmya frame; exact speaker not in snippet)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A man concealed in a thicket listens intently to Kāma’s words, observes the woman’s emotional fixation, and his face hardens into anger as he prepares to speak.

Characters & Entities

• Kāma
• Hārīta (implied as 'he' from prior verse)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Hidden actions and inner intentions still bear consequences; passions like anger arise when dharma is perceived as violated.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The background remains the Candrakūpikā–Kāmeśvara tīrtha setting, though this verse advances the plot.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.