Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 4

Devanagari script

सूत उवाच । तेन वास्तुपदंनाम तत्र तीर्थविनिर्मितम् । कात्यायनेन विप्रेण सर्वकामप्रदं नृणाम्

Transliteration

sūta uvāca | tena vāstupadaṃnāma tatra tīrthavinirmitam | kātyāyanena vipreṇa sarvakāmapradaṃ nṛṇām

Translation

سوت نے کہا: اُس نے وہاں ‘واستوپد’ نام کا ایک تیرتھ قائم کیا—برہمن کاتیایَن نے—جو لوگوں کو ہر مطلوبہ مقصد عطا کرتا ہے۔

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• तेन: by him
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• वास्तुपदम्: Vāstupada (name of a sacred spot)
• वास्तुपदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वास्तु + पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—वास्तोः पदम्/वास्तुपदम् (तत्पुरुष)

• नाम: named
• नाम: Sambandha (Appositive marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: नामार्थक-अव्यय (indeclinable meaning 'named/called')

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय

• तीर्थविनिर्मितम्: (a) tīrtha constructed
• तीर्थविनिर्मितम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तीर्थ + वि-निर्-√मा (धातु) → विनिर्मित (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—तीर्थं विनिर्मितम् (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः)

• कात्यायनेन: by Kātyāyana
• कात्यायनेन: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: कात्यायन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• विप्रेण: by the brāhmaṇa
• विप्रेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• सर्वकामप्रदम्: granting all desires
• सर्वकामप्रदम्: Visheshana (Adjective/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + काम + प्रद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः—सर्वकामान् प्रददाति इति (उपपद-तत्पुरुष)

• नृणाम्: of men/for people
• नृणाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vāstupada

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Ṛṣayaḥ

Visual Art Cues

Scene: सूतः कथन-आसनस्थः; वाणी-प्रवाहेन ‘वास्तुपदं नाम’ इति उद्घोषयति; दिव्य-प्रभा सहितं जलतीर्थं, तटे ऋषि-कात्यायनः कमण्डलु-धारी प्रतिष्ठां कुर्वन्।

Characters & Entities

• Sūta
• Kātyāyana
• Vāstupada (Tīrtha)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred places founded through dharmic intent by realized or righteous persons become channels of grace, supporting both worldly welfare and higher aims.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vāstupada Tīrtha, established by the brāhmaṇa Kātyāyana.

What ritualistic prescription is mentioned?

The verse does not specify a ritual; in tīrtha-māhātmya contexts, the implied practice is pilgrimage with snāna, worship, and offerings.