Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 54

Devanagari script

नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थिम् । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

Transliteration

no cedvrajeta pātālaṃ yadatra viṣayesthim | tato'haṃ saṃpravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu

Translation

اگر یہ پاتال میں نہ اترتا اور اسی دائرۂ عالم میں قائم نہ رہتا، تو میں اس کا بھید بیان کروں گا—یہاں یکسو دل سے سنو۔

Word by Word

• न: not
• न: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negative particle)

• चेत्: if
• चेत्: Sambandha (Condition marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: चेत् (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्यय (conditional particle: 'if')

• व्रजेत: should go
• व्रजेत: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: व्रज् (धातु)
• Form: लोट्/विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; धातु: व्रज् (गमन)

• पातालम्: to Pātāla (netherworld)
• पातालम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाताल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• यत्: which/that
• यत्: Sambandha (Relative pronoun/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक-सर्वनाम

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb: 'here')

• विषये: in the region/domain
• विषये: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विषय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन

• स्थिम्: state/condition (unclear reading)
• स्थिम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; पाठभेद/दुर्लभ-रूप (अर्थ: स्थिति/स्थिरता इत्यादि)

• ततः: then/thereupon
• ततः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: तस्मात्/ततः इति अपादानार्थक-अव्यय (ablatival adverb: 'then/from that')

• अहम्: I
• अहम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (कर्ता), एकवचन

• संप्रवक्ष्यामि: I will explain fully
• संप्रवक्ष्यामि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) + सम्+प्र (उपसर्ग)
• Form: लृट् (भविष्यत्), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, एकवचन; धातु: वच् (कथन)

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb: 'here')

• एकमनाः: single-minded, attentive
• एकमनाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: एक + मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि/कर्मधारय-समासप्रायः; पुंलिङ्ग, प्रथमा (सम्बोधन/कर्ता-समाना), एकवचन; अर्थ: एकाग्रचित्तः (single-minded)

• शृणु: listen
• शृणु: Kriya (Imperative/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन; धातु: श्रु (श्रवण)

Speaker

Śiva (continuing the explanatory discourse)

Visual Art Cues

Scene: A divine speaker pauses the narrative, urging the goddess/listener to hear with focused mind; the background hints at subterranean Pātāla realms and the threshold between worlds.

Characters & Entities

• Pātāla

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred teachings are to be received with attention; understanding tīrtha-greatness requires focused listening (śravaṇa).

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not a single site; it frames a doctrinal explanation supporting the Gaṅgā’s sacred presence in the world.

What ritualistic prescription is mentioned?

An implicit prescription of śravaṇa (attentive hearing) of dharma-kathā.