Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च । यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः

Transliteration

jyeṣṭhā cānyātha kalyāṇī khyātā kātyāyanīti ca | yasyāḥ kātyāyanaḥ putro vedārthānāṃ prajalpakaḥ

Translation

اور دوسری، جو بڑی اور مبارک تھی، ‘کاتیاینی’ کے نام سے مشہور ہوئی؛ جس کا بیٹا کاتیاین ویدوں کے معانی کا فصیح شارح تھا۔

Word by Word

• ज्येष्ठा: the eldest (one)
• ज्येष्ठा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण-प्रयोगः (fem. nom. sg. adjective)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अन्यथा: otherwise / also as (another way)
• अन्यथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

• कल्याणी: auspicious; Kalyāṇī (name)
• कल्याणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कल्याणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण/नामवत् (fem. nom. sg.)

• ख्याता: renowned / known
• ख्याता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ख्यात (कृदन्त; √ख्या धातु)
• Form: भूतकृत्-प्रत्ययान्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; past passive participle used adjectivally (fem. nom. sg.)

• कात्यायनी: Kātyāyanī
• कात्यायनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कात्यायनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; नाम (proper noun)

• इति: thus (called)
• इति: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-समाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• यस्याः: of whom / whose
• यस्याः: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (fem. gen. sg.)

• कात्यायनः: Kātyāyana
• कात्यायनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कात्यायन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; नाम (proper noun)

• पुत्रः: son
• पुत्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• वेदार्थानाम्: of the meanings of the Vedas
• वेदार्थानाम्: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वेद + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (वेदस्य अर्थाः); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• प्रजल्पकः: expounder / talker (one who expounds)
• प्रजल्पकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रजल्पक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; कर्तृवाचक-नाम (agent noun)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kātyāyanī-tīrtha (implied)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A serene tīrtha landscape where an auspicious elder woman, Kātyāyanī, is honored; beside her, the learned son Kātyāyana is depicted teaching Vedic meanings to attentive disciples.

Characters & Entities

• Kātyāyanī
• Kātyāyana
• Veda

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy places are remembered alongside holy lineages; Vedic wisdom and tīrtha merit reinforce one another in Purāṇic storytelling.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The site is not named in this verse; it prepares the ground for the kuṇḍa/tīrtha descriptions that follow.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it identifies Kātyāyanī and her son Kātyāyana.