Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 16

चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी । यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः । सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च

citte sve ciṃtayāmāsa sudhanyeyaṃ tapasvinī | yasyāḥ patirmukhāsakto guṇadoṣaprajalpakaḥ | sānurāgaśca susnigdho nānyāṃ nārīṃ bibhartti ca

اس نے دل میں سوچا: “یہ تپسوی سادھوی کتنی بخت آور ہے، جس کا پتی اس کے چہرے پر فریفتہ رہتا ہے، خوبیوں اور خامیوں کی باتیں کرتا ہے؛ محبت سے بھرپور اور نہایت شفیق ہے، اور کسی دوسری عورت کو نہیں رکھتا۔”

चित्तेin (her) mind
चित्ते:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootचित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन
स्वेin her own
स्वे:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; विशेषण
चिन्तयामासshe reflected/thought
चिन्तयामास:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√चिन्त् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
सु-धन्याvery fortunate
सु-धन्या:
Visheshya (Predicative/विशेष्य)
TypeAdjective
Rootधन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; उपसर्ग ‘सु’ (intensifier)
इयम्this (woman)
इयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; सर्वनाम
तपस्विनीthe ascetic woman
तपस्विनी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतपस्विन् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
यस्याःwhose
यस्याः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम
पतिःhusband
पतिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
मुख-आसक्तःattached to (her) face
मुख-आसक्तः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootमुख (प्रातिपदिक) + आसक्त (आ-√सञ्ज्/सक्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; समासः—तत्पुरुष (मुखे आसक्तः)
गुण-दोष-प्रजल्पकःone who talks of merits and faults
गुण-दोष-प्रजल्पकः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootगुण (प्रातिपदिक) + दोष (प्रातिपदिक) + प्रजल्पक (प्र-√जल्प् धातु, ण्वुल्/कर्तृवाचक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्तृवाचक-प्रत्ययान्त (agent noun) विशेषण; समासः—तत्पुरुष (गुणदोषयोः प्रजल्पकः)
स-अनुरागःloving/with affection
स-अनुरागः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनुराग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—कर्मधारय (अनुरागयुक्तः)
and
:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)
सु-स्निग्धःvery affectionate/tender
सु-स्निग्धः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्निग्ध (√स्निह् धातु, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त विशेषण; ‘सु’ उपसर्ग (intensifier)
not
:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation particle)
अन्याम्another
अन्याम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषण
नारीम्woman
नारीम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनारी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
बिभर्तिsupports/maintains (keeps)
बिभर्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√भृ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
and
:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

Sūta (continued narration; Kātyāyanī’s internal monologue reported)

Type: kshetra

Listener: Brāhmaṇas/sages (explicit vocative sense continues in surrounding verses)

Scene: An observing woman inwardly reflects on the ascetic wife’s fortune: the husband’s affectionate fidelity and tender speech; the observer’s face shows mixed admiration and pain.

K
Kātyāyanī
Ś
Śāṇḍilī

FAQs

The text praises fidelity, affectionate restraint, and dharmic companionship, presenting them as fruits of tapas and right conduct.

No tīrtha is named in this verse; the glorification is indirect—showing how dharmic life supports the aims celebrated in māhātmya literature.

None explicitly; “tapasvinī” indicates disciplined virtue rather than a particular rite.

Read Skanda Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App