Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 43

Devanagari script

सूत उवाच । न मात्रा तत्कृतं नाम न विप्रैः सचिवैर्नृप । तत्कृतं देवदूतेन व्योमस्थेन द्विजोत्तमाः

Transliteration

sūta uvāca | na mātrā tatkṛtaṃ nāma na vipraiḥ sacivairnṛpa | tatkṛtaṃ devadūtena vyomasthena dvijottamāḥ

Translation

سوت نے کہا: اے راجا! وہ نام نہ ماں نے رکھا، نہ برہمنوں نے، نہ وزیروں نے۔ اے افضلِ دِوِج! وہ نام آسمان میں مقیم ایک دیویہ دوت نے عطا کیا تھا۔

Word by Word

• सूतः: Sūta
• सूतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — Masculine, Nominative (1st), Singular

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — Perfect, 3rd person, Singular

• न: not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात — negation particle

• मात्रा: by the mother
• मात्रा: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Feminine, Instrumental (3rd), Singular

• तत्-कृतम्: made by him/that
• तत्-कृतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — ‘made by that/ him’

• नाम: name
• नाम: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — Neuter, Nom./Acc., Singular

• न: nor/not
• न: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपात — negation particle

• विप्रैः: by Brahmins
• विप्रैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: विप्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन — Masculine, Instrumental (3rd), Plural

• सचिवैः: by ministers
• सचिवैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सचिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन — Masculine, Instrumental (3rd), Plural

• नृप: O king
• नृप: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन — Masculine, Vocative, Singular

• तत्-कृतम्: made by him/that
• तत्-कृतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास; भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — ‘made by him/that’

• देवदूतेन: by a divine messenger
• देवदूतेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: देवदूत (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (देवस्य दूतः); पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Masculine, Instrumental (3rd), Singular

• व्योमस्थेन: standing in the sky
• व्योमस्थेन: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: व्योमस्थ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (व्योमनि स्थितः); पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन — Masculine, Instrumental (3rd), Singular; qualifying देवदूतेन

• द्विजोत्तमाः: O best of the twice-born
• द्विजोत्तमाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज + उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (द्विजानाम् उत्तमाः); पुंलिङ्ग, सम्बोधन, बहुवचन — Masculine, Vocative, Plural

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Putra-tīrtha (contextual)

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: nṛpa (king) and dvijottamāḥ (assembled brāhmaṇas)

Visual Art Cues

Scene: Sūta declares that neither mother nor human authorities named it; a divine messenger in the sky bestowed the name—an ākāśa-centered revelation.

Characters & Entities

• Sūta
• devadūta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

In māhātmya literature, names and events may be divinely ordained, underscoring a place’s sanctity and destiny.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The narrative supports the sanctity of the Aṭeśvara-associated locale by presenting its connected history as divinely directed.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it explains the divine origin of a name within the tirtha legend.