Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 33

Devanagari script

कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् । काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्

Transliteration

kāliṃjaraṃ ca deveśi tathānyanmaṇḍaleśvaram | kāśmīraṃ marukeśaṃ ca hariścaṃdraṃ suśobhanam

Translation

اے دیویشِی، کالِنجر ہے؛ اور ایک اور مقدّس مقام منڈلیشور کے نام سے؛ نیز کشمیر، مروکیش؛ اور نہایت خوش نما ہریش چندر کا تیرتھ بھی ہے۔

Word by Word

• कालिंजरम्: Kāliñjara (name of a place)
• कालिंजरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कालिंजर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• देवेशि: O Deveśī (Goddess, ‘lady of the gods’)
• देवेशि: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: देवेशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; संबोधन (addressing the goddess: ‘O Deveśī’)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• अन्यत्: another
• अन्यत्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्यत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifying) मण्डलेश्वरम्

• मण्डलेश्वरम्: Maṇḍaleśvara (Lord of the region; a name)
• मण्डलेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मण्डल + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः मण्डलस्य ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• काश्मीरम्: Kāśmīra (Kashmir; a sacred place)
• काश्मीरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काश्मीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मरुकेशम्: Marukeśa (Lord of Maru; a name)
• मरुकेशम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मरु + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः मरौ ईशः / मरु-ईशः (तत्पुरुष: lord of the desert/Maru)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• हरिश्चन्द्रम्: Hariścandra (name of a place/person)
• हरिश्चन्द्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हरि + चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः ‘हरिः (हरितवर्णः/हरि-नाम) चन्द्रः’ (name Hariścandra)

• सुशोभनम्: very beautiful, splendid
• सुशोभनम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु + शोभन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय/उपसर्गपूर्वक-विशेषणम्; विशेषणम् (qualifying) हरिश्चन्द्रम् (or preceding item by context)

Speaker

Skanda (deduced; addressing Devī as ‘deveśi’)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāliñjara

Type: peak

Skanda Dialogue

Listener: Deveśī (addressed as ‘Devēśi’)

Visual Art Cues

Scene: A sweeping map-scene: Kalinjar hill-fort with a Śiva shrine; a circular ‘maṇḍala’ temple (Maṇḍaleśvara); Kashmir valley with lakes and mountains; a desert-edge shrine for Marukeśa; and a luminous ‘Hariścandra’ tīrtha with a kingly figure offering truth as a lamp.

Characters & Entities

• Devī
• Kāliñjara
• Maṇḍaleśvara
• Kāśmīra
• Marukeśa
• Hariścandra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The verse celebrates a pan-regional vision of dharma: many lands and shrines are woven into one sacred network centered on devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāliñjara, Maṇḍaleśvara, Kāśmīra, Marukeśa, and Hariścandra are named.

What ritualistic prescription is mentioned?

None is stated; the passage continues the enumerative praise of tīrthas.