Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

तत्र लोपं गतं तीर्थं चक्रतीर्थमिति स्मृतम् । यत्र चक्रं पुरा न्यस्तं विष्णुना प्रभविष्णुना

Transliteration

tatra lopaṃ gataṃ tīrthaṃ cakratīrthamiti smṛtam | yatra cakraṃ purā nyastaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

Translation

ان میں ایک تیرتھ جو گمنامی میں چلا گیا ‘چکر تیرتھ’ کے نام سے یاد کیا جاتا ہے—جہاں قدیم زمانے میں قادرِ مطلق وشنو نے اپنا چکر رکھ دیا تھا۔

Word by Word

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (locative adverb)

• लोपम्: disappearance
• लोपम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• गतम्: gone, lapsed
• गतम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: गम् (धातु) + गत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषण (तीर्थम्)

• तीर्थम्: pilgrimage place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन

• चक्रतीर्थम्: Cakra-tīrtha
• चक्रतीर्थम्: Pratipadya (Predicate/प्रत्ययार्थ)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (चक्रस्य तीर्थम्)

• इति: thus, as
• इति: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-उद्धरण/नामनिर्देश (quotative)

• स्मृतम्: is known/called
• स्मृतम्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + स्मृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP) नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; कर्मणि-प्रयोगः—‘is called/remembered’

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; सम्बन्ध-देशवाचक (relative locative adverb: where)

• चक्रम्: discus (wheel)
• चक्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन

• पुरा: formerly
• पुरा: Kala (Time/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (temporal adverb: formerly)

• न्यस्तम्: placed, deposited
• न्यस्तम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नि + अस्/न्यस् (धातु; √अस् ‘to throw/place’ with नि-; PPP ‘nyasta’)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), एकवचन; विशेषण (चक्रम्)

• विष्णुना: by Viṣṇu
• विष्णुना: Kartr (Agent in passive/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• प्रभविष्णुना: by the mighty Viṣṇu
• प्रभविष्णुना: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रभु (प्रातिपदिक) + विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन; कर्मधारय—‘प्रभुः स विष्णुः’

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Cakra-tīrtha

Type: ghat

Skanda Dialogue

Listener: dvijāḥ

Visual Art Cues

Scene: A sacred ford or pond with a luminous discus imprint or hovering Sudarśana; Viṣṇu in four arms places the cakra upon the earth/waters, sanctifying the spot; pilgrims later rediscover it amid overgrowth.

Characters & Entities

• Cakra-tīrtha
• Viṣṇu
• cakra (discus)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A tīrtha’s sanctity is anchored in divine acts; remembering that origin renews faith and pilgrimage intention.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Cakra-tīrtha, associated with Viṣṇu’s discus (cakra), within the Hāṭakeśvara-kṣetra region.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not stated here; the verse primarily gives the tīrtha’s name and its divine association.