Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 40

Devanagari script

मायामयो वृषभस्तेन वेषात्कृतो हि नागोश्वतरस्तथैव । तथा चान्यान्याप्यनेनामरेन्द्र सर्वाण्येवोल्लिखितान्यत्र विद्धि

Transliteration

māyāmayo vṛṣabhastena veṣātkṛto hi nāgośvatarastathaiva | tathā cānyānyāpyanenāmarendra sarvāṇyevollikhitānyatra viddhi

Translation

اس نے بھیس بدل کر مایا سے بنا ہوا ایک بیل گھڑا؛ اسی طرح ایک سانپ اور ایک خچر بھی۔ اور اے دیویندر، جان لو کہ یہاں اور بھی بہت سی چیزیں اسی نے پوری طرح بنا کر ترتیب دی ہیں۔

Word by Word

• मायामयः: made of illusion, illusory
• मायामयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: मायामय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन; समासः—माया+मय (तत्पुरुषः, ‘मायया निर्मितः/मयः’)

• वृषभः: bull
• वृषभः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वृषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन

• तेन: by him/with that
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• वेषात्: from (that) disguise/appearance
• वेषात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: वेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/5th), एकवचन

• कृतः: made, fashioned
• कृतः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (Past passive participle/क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; अर्थः—‘कृतः/निर्मितः’

• हि: indeed, for
• हि: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; बलार्थ/हेतौ

• नागः: elephant
• नागः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अश्वतरः: mule (horse-like animal)
• अश्वतरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अश्वतर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तथा: thus, likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण (adverb)

• एव: just, indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण-निपात (emphatic particle)

• तथा: in the same way
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-निपात (conjunction)

• अन्यानि: other (things)
• अन्यानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति (Nom./Acc.), बहुवचन; ‘अन्य’ विशेषण

• अपि: also, even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय/सम्भावना-निपात

• अनेन: by this (one)
• अनेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/3rd), एकवचन

• अमरेन्द्र: O lord of the immortals (Indra)
• अमरेन्द्र: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: अमर + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (Vocative), एकवचन; समासः—अमराणाम् इन्द्रः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• सर्वाणि: all (things)
• सर्वाणि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• एव: indeed, entirely
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय, अवधारण-निपात

• उल्लिखितानि: inscribed, marked
• उल्लिखितानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: उत्+लिख् (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (PPP/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; अर्थः—‘उल्लिखित/उत्कीर्ण/रेखित’

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• विद्धि: know, understand
• विद्धि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लोट्-लकार (Imperative), मध्यम-पुरुष (2nd person), एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Nārada

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra (Kedāranātha)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A hidden agent fashions illusory creatures—bull, serpent, and mule—appearing real in the Himalayan Kedāra setting, while devas perceive the contrivance with alarm and wonder.

Characters & Entities

• Indra (Amarendra)
• Nārada

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Illusion can fabricate convincing forms; dharma calls for vigilance and right perception.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None is specified; the verse functions as narrative explanation within Kedārakhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.