Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 75

Devanagari script

इति चिंतयतो मह्यं शून्यताभूद्धि नारद । निद्रार्तश्च भयार्तश्च कामार्तः शोकपीडितः

Transliteration

iti ciṃtayato mahyaṃ śūnyatābhūddhi nārada | nidrārtaśca bhayārtaśca kāmārtaḥ śokapīḍitaḥ

Translation

یوں سوچتے ہوئے، اے نارَد! مجھ پر ایک خلا اور سنّاٹا طاری ہوگیا۔ جو نیند سے ستایا ہوا ہو، خوف سے مضطرب ہو، خواہشِ نفس سے بےقرار ہو، یا غم سے کچلا ہوا ہو—

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यर्थे (quotative particle: “thus”)

• चिन्तयतः: (while) thinking
• चिन्तयतः: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: चिन्त् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद; प्रथमा? (not applicable); मध्यम/उत्तम? (not applicable); वर्तमानकाले; कृदन्त-रूपवत्: शतृ-प्रत्ययान्तस्य षष्ठी/सप्तमी?; वस्तुतः: ‘चिन्तयत्’ (present participle) + षष्ठी एकवचन/सप्तमी एकवचन; here: षष्ठी एकवचन (genitive singular) “of (me) thinking”

• मह्यम्: to me
• मह्यम्: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; चतुर्थी (4th/Dative), एकवचन; (to/for me)

• शून्यता: emptiness, blankness
• शून्यता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शून्यता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• अभूत्: became
• अभूत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic/causal particle)

• नारद: O Nārada
• नारद: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नारद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

• निद्रार्तः: afflicted by sleep
• निद्रार्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी/सप्तमी-सम्बन्ध: “sleep-afflicted”); पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• भयार्तः: afflicted by fear
• भयार्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भय (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• कामार्तः: afflicted by desire
• कामार्तः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: काम (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास; पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

• शोकपीडितः: tormented by grief
• शोकपीडितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शोक (प्रातिपदिक) + पीडित (कृदन्त-प्रातिपदिक; पीड् धातु)
• Form: तत्पुरुष-समास; ‘पीडित’ = क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle) from पीड्; पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन

Speaker

Hārīta

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: A narrator confides to Nārada: his mind turns vacant under waves of sleepiness, fear, desire, and grief; the scene is inward, with Nārada listening in calm compassion.

Characters & Entities

• Hārīta
• Nārada

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Mental clarity is lost when one is overpowered by sleep, fear, desire, or grief; dharma requires steadiness of mind.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is referenced; it is an analysis of inner states.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; it identifies conditions that produce śūnyatā (loss of presence/clarity).