Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 74

Devanagari script

अर्जुन उवाच । केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः । अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे

Transliteration

arjuna uvāca | kevalaṃ pauruṣaparaṃ bhīmenoktamidaṃ vacaḥ | abalaṃ daivahetutvātprabalaṃ pratibhāti me

Translation

ارجن نے کہا: “بھیم کا یہ قول محض مردانگی اور انسانی کوشش پر قائم ہے؛ مگر میرے نزدیک اس کا سبب تقدیر ہے، اسی لیے جو کمزور دکھائی دیتا ہے وہی مجھے قوی نظر آتا ہے۔”

Word by Word

• अर्जुनः: Arjuna
• अर्जुनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्जुन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• केवलम्: only; merely
• केवलम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् पौरुषपरम् (adverbial accusative ‘merely’)

• पौरुषपरम्: based solely on human effort
• पौरुषपरम्: Karman (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पौरुष (प्रातिपदिक) + पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् वचः; समासः तत्पुरुषः (पौरुषे परम् = ‘dependent on manly effort’)

• भीमेन: by Bhīma
• भीमेन: Karana (Agent in passive/instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भीम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• उक्तम्: spoken
• उक्तम्: Karman (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √वच् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् वचः

• इदम्: this
• इदम्: Karman (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इदं (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम; विशेषणम् वचः

• वचः: speech; statement
• वचः: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• अबलम्: weak
• अबलम्: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अबल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विधेय-विशेषणम् (predicative) ‘[it seems] weak’

• दैवहेतुत्वात्: because it has fate as the cause
• दैवहेतुत्वात्: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: दैव (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक) + त्व (तद्धित/भावप्रत्यय)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः तत्पुरुषः (दैवम् हेतु: यस्य तत् = ‘having fate as cause’); अपादान/हेतौ प्रयोगः (‘because of’)

• प्रबलम्: strong
• प्रबलम्: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रबल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विधेय-विशेषणम् (predicative) ‘[it seems] strong’

• प्रतिभाति: appears; seems
• प्रतिभाति: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √भा (धातु) with प्रति-
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• मे: to me; for me
• मे: Sambandha (Experiencer/possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः (Genitive) एकवचनम्; सर्वनाम

Speaker

Arjuna

Visual Art Cues

Scene: Arjuna speaks thoughtfully, weighing Bhīma’s emphasis on prowess against the felt force of destiny; a quiet council scene with Arjuna’s contemplative gaze.

Characters & Entities

• Arjuna
• Bhīma
• Daiva (destiny/divine will)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Human effort is meaningful, yet outcomes are ultimately strengthened by daiva; dharma balances initiative with humility before divine order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No specific tīrtha is glorified in this verse; it is a philosophical comment within the narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse discusses causality (daiva) rather than ritual practice.