Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 23

Devanagari script

यत्र गंगा गया काशी पुष्करं नैमिषं तथा । कुरुक्षेत्रं तथा रेवा महीसागरसंगमः

Transliteration

yatra gaṃgā gayā kāśī puṣkaraṃ naimiṣaṃ tathā | kurukṣetraṃ tathā revā mahīsāgarasaṃgamaḥ

Translation

جہاں گنگا، گیا، کاشی، پشکر اور نیمِش موجود ہوں؛ جہاں کوروکشیتر اور ریوا ہوں—وہیں زمین (مہی) اور سمندر کے سنگم کی برکت بھی ہے۔

Word by Word

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: देशवाचक अव्ययम् (relative adverb: where)

• गंगा: Gaṅgā
• गंगा: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• गया: Gayā
• गया: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• काशी: Kāśī (Vārāṇasī)
• काशी: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• पुष्करम्: Puṣkara
• पुष्करम्: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• नैमिषम्: Naimiṣa
• नैमिषम्: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नैमिष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• तथा: also
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/तुल्यार्थक अव्ययम् (also; likewise)

• कुरुक्षेत्रम्: Kurukṣetra
• कुरुक्षेत्रम्: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुरु (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (कुरूणां क्षेत्रम्)

• तथा: also
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: समुच्चय/तुल्यार्थक अव्ययम् (also)

• रेवा: Revā (Narmadā)
• रेवा: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेवा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्

• महीसागरसंगमः: confluence of river and ocean
• महीसागरसंगमः: Karta (Listed item/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + सागर (प्रातिपदिक) + संगम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st/कर्ता) एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (महीसागरयोः संगमः)

Speaker

Tīrtharāja (Mahīsāgara-saṅgama personified)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Mahī–Sāgara-saṅgama (Earth–Ocean confluence) as tīrtha-samāhāra locus

Type: sangam

Skanda Dialogue

Listener: Personified tīrthas / assembly

Visual Art Cues

Scene: A visionary map-like tableau: iconic markers of Gaṅgā, Gayā, Kāśī, Puṣkara, Naimiṣa, Kurukṣetra, and Revā converge symbolically at a vast shoreline where Earth meets Ocean, suggesting all tīrthas gathered in one place.

Characters & Entities

• Gaṅgā
• Gayā
• Kāśī
• Puṣkara
• Naimiṣa
• Kurukṣetra
• Revā (Narmadā)
• Mahīsāgara-saṅgama

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

A supremely sanctifying place is described as one that mysteriously contains the merit of many famed tīrthas within itself.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Mahīsāgara-saṅgama—the confluence of Mahī (Earth/river Mahī) with the ocean—is praised as embodying multiple celebrated pilgrimage sites.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit rite is stated here; the verse functions as a mahātmya claim of concentrated tīrtha-merit.