Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 140

Devanagari script

कुलं पवित्रं जननी कृतार्था वसुन्धरा भाग्यवती च तेन । अवाह्यमार्गे सुखसिन्धुमग्नं लग्नं परे ब्रह्मणि यस्य चेतः

Transliteration

kulaṃ pavitraṃ jananī kṛtārthā vasundharā bhāgyavatī ca tena | avāhyamārge sukhasindhumagnaṃ lagnaṃ pare brahmaṇi yasya cetaḥ

Translation

اس کا خاندان پاکیزہ ہو جاتا ہے، ماں کی زندگی کامیاب ہو جاتی ہے، اور زمین بھی اس کے سبب بابرکت ٹھہرتی ہے—جس کا دل مسرت کے سمندر میں غرق، ہر دنیوی راہ سے ماورا، برتر برہمن میں مضبوطی سے جما ہوا ہو۔

Word by Word

• कुलम्: family, lineage
• कुलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (here: प्रथमा as subject)

• पवित्रम्: pure, sanctified
• पवित्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पवित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying कुलम्)

• जननी: mother
• जननी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जननी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कृतार्था: fulfilled, having achieved purpose
• कृतार्था: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कृ (धातु) + कृत (कृदन्त) + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; तत्पुरुष (कृतः अर्थः यस्याः = fulfilled)

• वसुन्धरा: the earth
• वसुन्धरा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसुन्धरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भाग्यवती: fortunate
• भाग्यवती: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भाग्यवत् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; मतुप्-प्रत्ययान्त (possessive)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• तेन: by him/thereby
• तेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• अवाह्यमार्गे: in the unavoidable path
• अवाह्यमार्गे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अ-वाह्य (प्रातिपदिक) + मार्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष (अवाह्यः मार्गः = in the inescapable path)

• सुखसिन्धुमग्नम्: immersed in an ocean of bliss
• सुखसिन्धुमग्नम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुख (प्रातिपदिक) + सिन्धु (प्रातिपदिक) + मग्न (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (मग्न); तत्पुरुष (सुखस्य सिन्धौ मग्नम्)

• लग्नम्: attached, absorbed
• लग्नम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लग् (धातु) + लग्न (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त

• परे: supreme
• परे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषण (qualifying ब्रह्मणि)

• ब्रह्मणि: in Brahman
• ब्रह्मणि: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• यस्य: whose
• यस्य: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन; सम्बन्ध (relative pronoun)

• चेतः: mind, consciousness
• चेतः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चेतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa context)

Skanda Dialogue

Listener: Pārtha (contextual continuity)

Visual Art Cues

Scene: A serene realized sage, mind absorbed in a luminous ocean of bliss; around him, family and the land appear blessed—flowers, fertile fields, and reverent figures.

Characters & Entities

• Brahman

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Realization is not private; it sanctifies one’s family and brings auspiciousness to the world.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is named in this verse; it praises the fruit of Brahman-fixation that underlies later sthala praise.

What ritualistic prescription is mentioned?

Meditative fixation on the Supreme Brahman is the implied practice; no external rite is specified.