Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 60

Devanagari script

पंचतन्मात्रसहितः समनोबुद्ध्यहंकृतिः । पुण्यपापमयैः पाशैर्बद्धो जीवस्त्यजे द्वपुः

Transliteration

paṃcatanmātrasahitaḥ samanobuddhyahaṃkṛtiḥ | puṇyapāpamayaiḥ pāśairbaddho jīvastyaje dvapuḥ

Translation

پانچ تنماتروں کے ساتھ، من، بدھی اور اہنکار سمیت جیوا پُنّیہ اور پاپ کے بنے ہوئے پاشوں میں بندھا ہوا بدن کو ترک کر دیتا ہے۔

Word by Word

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्याशब्दः; समासे पूर्वपदत्वेन (numeral used as prior member in compound)

• तन्मात्र: subtle element (tanmātra)
• तन्मात्र: Samasa-angam (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: तन्मात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (used as compound member)

• सहितः: accompanied (with)
• सहितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सहित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √सह् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle)

• स: he/that (jīva)
• स: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (pronoun)

• मनः: mind
• मनः: Samasa-angam (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (as compound member)

• बुद्धि: intellect
• बुद्धि: Samasa-angam (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (as compound member)

• अहंकृतिः: ego-sense (ahaṃkāra)
• अहंकृतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहंकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• पुण्य: merit
• पुण्य: Samasa-angam (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (as compound member)

• पाप: sin
• पाप: Samasa-angam (Compound member/समासाङ्ग)
• Type: Noun
• Root: पाप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रातिपदिक (as compound member)

• मयैः: consisting of
• मयैः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मय (प्रातिपदिक; -मय ‘consisting of’)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति; बहुवचन; (पुण्यपापमयैः—‘made of merit and sin’)

• पाशैः: by bonds/nooses
• पाशैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पाश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति; बहुवचन

• बद्धः: bound
• बद्धः: Karta (Subject complement/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बद्ध (कृदन्त-प्रातिपदिक; √बन्ध् (धातु) + क्त)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त

• जीवः: the individual soul
• जीवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन

• त्यजे: I abandon/leave
• त्यजे: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √त्यज् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present); उत्तमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• इदं: this
• इदं: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन

• वपुः: body
• वपुः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वपुस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced from Māheśvarakhaṇḍa framing)

Visual Art Cues

Scene: A translucent jīva, encircled by cords labeled puṇya and pāpa, emerges from a fallen body; around it hover symbols of the five tanmātras and the inner instruments (mind, intellect, ego) as subtle luminous forms.

Characters & Entities

• Jīva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The soul departs with a subtle apparatus and is constrained by karmic bonds of merit and demerit.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No site is named; the verse is philosophical, describing the subtle constituents accompanying the jīva.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the implied aim is purification of karma through dharma and devotion.