Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 76

त्रिधा नौमित्तिकं प्रोक्तं सदा होमविवर्जितम् । इति प्रोक्ताः प्रकारास्ते त्रैविध्यमभिधीयते

tridhā naumittikaṃ proktaṃ sadā homavivarjitam | iti proktāḥ prakārāste traividhyamabhidhīyate

نَیمِتِک (سبب پر مبنی) دان کو تین طرح کا کہا گیا ہے، اور یہ ہمیشہ ہوم کو لازمی شرط بنائے بغیر ادا کیا جاتا ہے۔ یوں بیان کیے گئے یہ طریقے تین گونہ تقسیم کہلاتے ہیں۔

त्रिधाin three ways / threefold
त्रिधा:
Kriyāviśeṣaṇa (Adverbial modifier/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootत्रि (प्रातिपदिक)
Formअव्यय (क्रियाविशेषण/adverb): ‘त्रिधा’ = threefoldly
नैमित्तिकम्occasional; based on a specific occasion
नैमित्तिकम्:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनैमित्तिक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (agreeing with ‘(दानम्/विधानम्)’ understood)
प्रोक्तम्is declared / has been stated
प्रोक्तम्:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘said/declared’
सदाalways
सदा:
Kriyāviśeṣaṇa (Temporal modifier/कालवाचक)
TypeIndeclinable
Rootसदा (अव्यय)
Formअव्यय (कालवाचक/adverb of time)
होम-विवर्जितम्devoid of homa (fire-offering)
होम-विवर्जितम्:
Viśeṣaṇa (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootहोम (प्रातिपदिक) + विवर्जित (कृदन्त, क्त; वर्ज् धातु)
Formतत्पुरुषसमास (षष्ठी-तत्पुरुष: होमस्य विवर्जितम् = devoid of homa); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (Quotative marker/इति-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय (उद्धरणसूचक/quotative particle)
प्रोक्ताःare stated
प्रोक्ताः:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘(they) are said’
प्रकाराःtypes; modes
प्रकाराः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रकार (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
तेthose
ते:
Viśeṣaṇa (Demonstrative qualifier/सर्वनाम-विशेषण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन (pronoun)
त्रैविध्यम्threefoldness; threefold classification
त्रैविध्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootत्रैविध्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
अभिधीयतेis called / is described
अभिधीयते:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootअभि + धा (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive): ‘is called/ is expressed’

Sūta (Lomaharṣaṇa) addressing the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative convention)

Scene: A calm instructional scene: a seated ācārya explaining threefold naimittika-dāna to attentive householders; palm-leaf manuscripts, a simple altar present but no active homa fire, emphasizing ‘homa-vivarjita’.

H
Homa

FAQs

Charity can be categorized systematically; certain forms of cause-based giving are valid even without obligatory fire-ritual accompaniment.

No holy site is referenced; the verse is a doctrinal classification of dāna.

Naimittika dāna is taught as threefold and not invariably tied to homa.