Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 50

Devanagari script

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते

Transliteration

māsaḥ pakṣadvayenokto dvau māsau cārkajāvṛtuḥ | ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dveyane varṣamucyate

Translation

مہینہ دو پکشوں پر مشتمل کہا گیا ہے؛ دو مہینے مل کر ایک رِتو (موسم) بنتے ہیں۔ تین رِتو مل کر ایک اَیَن (نصف سال) ہوتے ہیں، اور دو اَیَن کو سال کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• मासः: month
• मासः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन (Singular)

• पक्ष-द्वयेन: by (means of) two fortnights
• पक्ष-द्वयेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन (Singular)

• उक्तः: is said/declared
• उक्तः: Karma (Predicate complement/कर्म-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु) → उक्त (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (अस्ति इति अध्याहृतम्)

• द्वौ: two
• द्वौ: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन (Dual)

• मासौ: two months
• मासौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन (Dual)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• अर्कजा: solar
• अर्कजा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अर्क (प्रातिपदिक) + जा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘अर्कात् जाता’ इति (born of the Sun)

• ऋतुः: season
• ऋतुः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ऋतु-त्रयम्: three seasons
• ऋतु-त्रयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋतु (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (त्रयाणां ऋतूनाम् समाहारः)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: सम्भावना/समुच्चयार्थक-अव्यय (particle: also/even)

• अयनम्: half-year (ayana)
• अयनम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• द्वे: two
• द्वे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन (Dual)

• अयने: two half-years
• अयने: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन (Dual)

• वर्षम्: a year
• वर्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• उच्यते: is called
• उच्यते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), कर्मणि-प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) (deduced: Māheśvarakhaṇḍa context)

Visual Art Cues

Scene: A sage instructs disciples with a palm-leaf calendar; behind them a cosmic wheel shows pakṣa, ṛtu, ayana, and varṣa as concentric rings, with sun and moon marking cycles.

Characters & Entities

• māsa
• pakṣa
• ṛtu
• ayana
• varṣa
• arka (sun, implied by arkajā)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred observances are grounded in ordered time; the cosmos is approached through intelligible cycles.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None; this is a general calendar definition.

What ritualistic prescription is mentioned?

None directly; the framework underlies vrata and festival timing.