Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

यया कृता पृथिव्यां च नानाग्रामादिकल्पना । इदं भरतखंडं च यया सम्यक्प्रकल्पितम्

Transliteration

yayā kṛtā pṛthivyāṃ ca nānāgrāmādikalpanā | idaṃ bharatakhaṃḍaṃ ca yayā samyakprakalpitam

Translation

اسی کے ذریعے زمین پر گاؤں، بستیوں اور طرح طرح کی آبادیاں قائم ہوئیں۔ اور اسی نے اس بھارت کھنڈ کو بھی ٹھیک ٹھیک طور پر سنوار کر مرتب کیا۔

Word by Word

• यया: by whom
• यया: Karana (Instrument/Agent-in-passive)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• कृता: was made
• कृता: Kriya (Predicative/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: कृदन्त; क्त-प्रत्ययान्त (PPP), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (कृता = made)

• पृथिव्याम्: on the earth
• पृथिव्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पृथिवी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (and)

• नाना-ग्राम-आदि-कल्पना: the arrangement of various villages etc.
• नाना-ग्राम-आदि-कल्पना: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नाना (अव्यय/प्रातिपदिक) + ग्राम (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + कल्पना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (नानाग्रामादीनां कल्पना)

• इदम्: this
• इदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भरत-खण्डम्: the Bhārata region/section
• भरत-खण्डम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भरत (प्रातिपदिक) + खण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भरतस्य खण्डम्)

• च: and
• च: Sambandha (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (and)

• यया: by whom
• यया: Karana (Instrument/Agent-in-passive)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• सम्यक्: properly
• सम्यक्: Kriya-visheshana (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (properly)

• प्रकल्पितम्: was duly arranged
• प्रकल्पितम्: Kriya (Predicative/क्रिया-विशेषण)
• Type: Verb
• Root: कॢप्/कल्प् (धातु)
• Form: कृदन्त; क्त-प्रत्ययान्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; (प्रकल्पितम् = arranged/constructed)

Speaker

Nārada (continuing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Bhārata-khaṇḍa (as dharma-bhūmi)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Arjuna (Dhanaṃjaya)

Visual Art Cues

Scene: A visionary tableau: Kumārikā as a divine maiden overseeing the layout of villages and the ordering of Bhārata-khaṇḍa—maps, rivers, mountains, and settlements arranged under her guidance.

Characters & Entities

• Pṛthivī (Earth)
• Bhārata-khaṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Sacred geography is portrayed as dharmically ordered; places and human settlements participate in a larger divine plan.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This verse broadens the frame to Bhārata-khaṇḍa as a sanctified realm; the specific tīrtha focus remains Barbarī Tīrtha in the chapter context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; it provides cosmographic and cultural framing for the māhātmya.