Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 57

Devanagari script

ततो द्वितीयं लिंगं तु वह्निकोणाश्रितं तथा । स्थापयामास सरसो यत्र शक्तिर्विनिर्ययौ

Transliteration

tato dvitīyaṃ liṃgaṃ tu vahnikoṇāśritaṃ tathā | sthāpayāmāsa saraso yatra śaktirviniryayau

Translation

پھر اُس نے دوسرا لِنگ بھی آگنی کے کونے، یعنی جنوب مشرقی سمت میں قائم کیا۔ جھیل کے کنارے، جہاں سے شکتی ظاہر ہوئی تھی، اسی مقام پر اُس نے اسے نصب کیا۔

Word by Word

• ततः: then, thereafter
• ततः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अव्यय-प्रकारः: क्रियाविशेषणम् (adverb)

• द्वितीयम्: second
• द्वितीयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया/प्रथमा?—विशेषणरूपेण नपुंसक-एकवचनम् (agreeing with लिङ्गम्); विभक्ति: द्वितीया (accusative) एकवचनम्

• लिङ्गम्: liṅga (Śiva-emblem)
• लिङ्गम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लिङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (accusative) एकवचनम्

• तु: indeed, but
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अव्यय-प्रकारः: निपातः/समुच्चय-भेदकः (particle, emphasis/contrast)

• वह्नि-कोण-आश्रितम्: situated in the Agni corner (southeast)
• वह्नि-कोण-आश्रितम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वह्नि (प्रातिपदिक) + कोण (प्रातिपदिक) + आश्रित (कृदन्त, √श्रि (धातु) + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (accusative) एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle) ‘आश्रित’ = ‘आश्रितम्’; समासः: तत्पुरुषः (वह्निकोणे आश्रितम् = ‘situated in the fire-corner/southeast’)

• तथा: thus, likewise
• तथा: Sambandha (Manner/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; अव्यय-प्रकारः: क्रियाविशेषणम् (adverb)

• स्थापयामास: installed, set up
• स्थापयामास: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + णिच् (causative) → स्थापय (धातु-प्रत्ययान्त)
• Form: लिट्-लकारः (perfect); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; एकवचनम्; धातुः: √स्था; णिच्-प्रयोगः (causative) = ‘caused to be placed/installed’

• सरसः: of the lake/pond
• सरसः: Sambandha (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; षष्ठी (genitive) एकवचनम्

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; अव्यय-प्रकारः: देशवाचक-सम्बन्धबोधकः (relative adverb ‘where’)

• शक्तिः: the Śakti (divine power/goddess)
• शक्तिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा (nominative) एकवचनम्

• विनिर्ययौ: went out, emerged
• विनिर्ययौ: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नि + वि + या (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (perfect); परस्मैपदम्; प्रथमपुरुषः; एकवचनम्; धातुः: √या (to go) उपसर्गौ: वि-, नि-; अर्थः: ‘went forth/emerged’

Speaker

Narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Sarasa-tīra (lake-side liṅga-sthāna) associated with Kapāleśvara complex (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Skanda (or the consecrating figure) installs a second liṅga at the south-eastern corner by a serene lake; a subtle radiance indicates the spot where Śakti manifested.

Characters & Entities

• Śakti
• Agni-koṇa (southeast)
• Saras (lake)
• Śiva (Liṅga)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine events sanctify geography; direction and landscape (like a lake) become part of lived pilgrimage practice.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A lakeside spot in the southeast (Agni corner) where Śakti manifested is identified as the second Liṅga-sthala.

What ritualistic prescription is mentioned?

Liṅga-pratiṣṭhā at a directionally defined sacred point; the verse primarily records the consecration location.