Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 97

Devanagari script

तः प्रतिहतास्त्रोऽसौ दैत्येंद्रः प्रतिभानवान् । वारुणास्त्रं मुमोचाथशमनं पावकार्चिषाम्

Transliteration

taḥ pratihatāstro'sau daityeṃdraḥ pratibhānavān | vāruṇāstraṃ mumocāthaśamanaṃ pāvakārciṣām

Translation

جب اُس کا ہتھیار روک دیا گیا تو وہ باکمال دیوتاؤں کا سردارِ دَیتیہ فوراً ورُوناستر چھوڑ بیٹھا—وہ استر جو آگنیہ استر کی لپٹوں کو بجھا دیتا ہے۔

Word by Word

• तः: then/thereupon
• तः: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (क्रियाविशेषण/सम्बन्धसूचक), अर्थे—तस्मात्/ततः (thereupon/then)

• प्रतिहतास्त्रः: whose weapon was repelled
• प्रतिहतास्त्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रतिहत (कृदन्त, √हन् (धातु) + प्रति उपसर्ग, क्त) + अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय-समासः—प्रतिहतम् अस्त्रम् यस्य (whose weapon is repelled)

• असौ: that (one), he
• असौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: असद्/अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम (demonstrative)

• दैत्येन्द्रः: the lord of the Daityas
• दैत्येन्द्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दैत्य (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—दैत्यानाम् इन्द्रः (lord of the Daityas)

• प्रतिभानवान्: brilliant, intelligent
• प्रतिभानवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रतिभान (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; वत्-प्रत्ययान्त (possessive)

• वारुणास्त्रम्: the Varuṇa-weapon (water missile)
• वारुणास्त्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वारुण (प्रातिपदिक) + अस्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारय—वारुणम् अस्त्रम् (Varuṇa’s weapon)

• मुमोच: released, discharged
• मुमोच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मुच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• अथ: then
• अथ: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय (सम्बन्ध/अनन्तर्य-बोधक), ‘then/and then’

• शमनम्: quelling, pacification
• शमनम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शमन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेष्यरूपेण—‘शमनम्’ (quelling)

• पावकार्चिषाम्: of the flames of fire
• पावकार्चिषाम्: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पावक (प्रातिपदिक) + अर्चिस् (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—पावकस्य अर्चिषः (flames of fire)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced)

Visual Art Cues

Scene: A radiant daitya-king, his prior weapon checked, releases the Vāruṇa-astra; watery force descends to quench the fiery tongues of an Agneya weapon, steam and spray rising in a dramatic clash of elements.

Characters & Entities

• Daityendra
• Vāruṇāstra
• Pāvaka

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic imagery teaches that forces counterbalance one another; discernment is shown in choosing the apt remedy to a raging threat.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None—this verse is an elemental-weapons exchange, not a pilgrimage eulogy.

What ritualistic prescription is mentioned?

None—no vrata, dāna, or snāna instruction appears here.