Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 50

Devanagari script

विबुध्यैव च पर्यंकाद्योगनिद्रां विहाय सः । लक्ष्मीकरयुगांभोजलालितांघ्रिसरोरुहः

Transliteration

vibudhyaiva ca paryaṃkādyoganidrāṃ vihāya saḥ | lakṣmīkarayugāṃbhojalālitāṃghrisaroruhaḥ

Translation

وہ فوراً بیدار ہوا اور بستر سے اٹھ کھڑا ہوا؛ اس نے یوگ-نِدرا ترک کر دی—وہ جس کے کنول جیسے قدموں کو لکشمی کے کنول جیسے دونوں ہاتھ نرمی سے سہلاتے ہیں۔

Word by Word

• विबुध्य: having awakened
• विबुध्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: बुध् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (Absolutive/Gerund); उपसर्गः वि-

• एव: indeed
• एव: Avyaya (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपातः (emphatic particle)

• च: and
• च: Avyaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• पर्यङ्कात्: from the couch
• पर्यङ्कात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: पर्यङ्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचनम्

• योगनिद्राम्: yogic sleep
• योगनिद्राम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: योग + निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचनम्

• विहाय: having abandoned
• विहाय: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: हा (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (Absolutive/Gerund); उपसर्गः वि-

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचनम्; सर्वनाम

• लक्ष्मीकरयुगाम्भोजलालिताङ्घ्रिसरोरुहः: he whose lotus-feet are caressed by Lakṣmī’s two lotus-hands
• लक्ष्मीकरयुगाम्भोजलालिताङ्घ्रिसरोरुहः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी + कर + युग + अम्भोज + लालित + अङ्घ्रि + सरोरुह (प्रातिपदिक-समूह)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचनम्; बहुव्रीहिः—(लक्ष्म्याः करयुगाम्भोजैः लालिते अङ्घ्रिसरोरुहे यस्य)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Anantaśayana/Śeṣaśāyī archetype (iconic tīrtha motif)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu rises from his couch, casting off yogic slumber; Lakṣmī’s lotus-hands gently touch and caress his lotus-feet, emphasizing both sovereignty and tenderness.

Characters & Entities

• Lakṣmī
• Viṣṇu (implied as Garuḍadhvaja/Govinda)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Lord’s transcendence (yoganidrā) and compassion coexist—he ‘awakens’ to protect when beings seek refuge.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha; the verse is devotional description (stuti-rūpa) of the Lord.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.