Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 17

Devanagari script

प्रकोपोद्भूतताम्राक्षः कालनेमी रुषातुरः । बभूव कालमेधाभः स्फुरद्रोमशतह्रदः

Transliteration

prakopodbhūtatāmrākṣaḥ kālanemī ruṣāturaḥ | babhūva kālamedhābhaḥ sphuradromaśatahradaḥ

Translation

غصّے کے ابھار سے سرخ تانبئی آنکھوں والا کالنیمی، قہر میں تڑپتا ہوا، ہلاکت کے سیاہ بادل کی مانند ہو گیا؛ اس کے بدن پر رونگٹے سینکڑوں لہروں کی طرح کھڑے ہو اٹھے۔

Word by Word

• प्रकोप-उद्भूत-ताम्र-अक्षः: whose eyes had turned copper-red from anger
• प्रकोप-उद्भूत-ताम्र-अक्षः: Karta (Subject)
• Type: Adjective
• Root: प्रकोप (प्रातिपदिक) + उद्भूत (उद्+भू धातु; क्त) + ताम्र (प्रातिपदिक) + अक्षि/अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्य अक्षिणी ताम्रे प्रकोपोद्भूते, सः)

• कालनेमिः: Kālanemi
• कालनेमिः: Karta (Subject)
• Type: Noun
• Root: कालनेमि (प्रातिपदिक; नाम)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• रुषा: with anger
• रुषा: Karaṇa (Instrument/Cause)
• Type: Noun
• Root: रुष्/रुषा (प्रातिपदिक; ‘रुषा’ = क्रोधेन)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• आतुरः: distressed / agitated
• आतुरः: Karta (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आतुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम्

• बभूव: became
• बभूव: Kriya (Predicate)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/परिपूर्ण), परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• काल-मेध-आभः: having the appearance of a dark cloud
• काल-मेध-आभः: Karta (Subject complement)
• Type: Adjective
• Root: काल (प्रातिपदिक) + मेध (प्रातिपदिक) + आभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्य आभा कालमेधवत्, सः)

• स्फुरत्-रोम-शत-ह्रदः: with bristling hairs like a hundred lakes (rippling)
• स्फुरत्-रोम-शत-ह्रदः: Karta (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्फुरत् (स्फुर् धातु; शतृ) + रोम (प्रातिपदिक) + शत (प्रातिपदिक) + ह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः (यस्य रोमाणि स्फुरन्ति शतह्रदवत्/शतह्रदानि इव, सः)

Speaker

Lomaharṣaṇa (Sūta) to the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa narrative frame)

Visual Art Cues

Scene: Kālanemi stands amid ruin, eyes copper-red with fury, body dark like a doom-cloud, hair bristling in waves; his posture radiates imminent violence.

Characters & Entities

• Kālanemi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Wrath transforms the mind into a storm-cloud; uncontrolled anger is portrayed as a force that darkens discernment and invites downfall.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is referenced; this verse focuses on Kālanemi’s emotional transformation.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.