Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 83

Devanagari script

तद्बलं दानवेंद्राणां मायया कालनेमिनः । तद्दृष्ट्वा दानवानीकं लब्धसंज्ञं दिवाकरः । उवाचारुणमत्यर्थं कोपरक्तांतलोचनः

Transliteration

tadbalaṃ dānaveṃdrāṇāṃ māyayā kālaneminaḥ | taddṛṣṭvā dānavānīkaṃ labdhasaṃjñaṃ divākaraḥ | uvācāruṇamatyarthaṃ koparaktāṃtalocanaḥ

Translation

یہ دانوَیندروں کی وہ قوت تھی جو کالنیمی کی مایا سے پیدا ہوئی۔ دانووں کی فوج کو ہوش میں آتا دیکھ کر دیواکر، غضب سے آنکھوں کے کنارے سرخ کیے، نہایت سرخی مائل دہکتے جلال کے ساتھ بولا۔

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

• बलम्: strength/force
• बलम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• दानवेन्द्राणाम्: of the demon-lords
• दानवेन्द्राणाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दानव (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• मायया: by magic/illusion
• मायया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन

• कालनेमिनः: of Kālanemi
• कालनेमिनः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कालनेमि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन

• तत्: that
• तत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु) → दृष्ट्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund/absolutive): ‘having seen’

• दानवानीकम्: the demon-army
• दानवानीकम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दानव (प्रातिपदिक) + अनीक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• लब्धसंज्ञम्: having regained consciousness
• लब्धसंज्ञम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: लभ् (धातु) → लब्ध (कृदन्त) + संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त) + तत्पुरुष; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; विशेषण

• दिवाकरः: the Sun
• दिवाकरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिवाकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• अरुणम्: to Aruṇa
• अरुणम्: Sampradana (Addressee/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अरुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन

• अत्यर्थम्: exceedingly
• अत्यर्थम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्यर्थम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; तीव्रता-बोधक क्रियाविशेषण (very much/excessively)

• कोपरक्तान्तलोचनः: whose eyes were red at the corners with anger
• कोपरक्तान्तलोचनः: Karta (Subject-qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कोप (प्रातिपदिक) + रक्त (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक) + लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; बहुव्रीहिः—‘यस्य लोचने कोपरक्तान्ते स्तः’

Speaker

Sūta (narrator); Divākara (the Sun) is about to speak within the narration

Visual Art Cues

Scene: A vast Dānava army, previously dazed by illusion, regains awareness; Divākara stands radiant, eyes reddened with wrath, turning toward the enemy with commanding posture as heat-haze ripples around him.

Characters & Entities

• Kālanemi
• Divākara (Sun)
• Dānava lords
• Dānava army (Dānavānīka)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Illusion can temporarily restore and rally forces, but divine powers respond to re-establish cosmic order.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is directly glorified; the verse transitions into Divākara’s speech in a cosmic battle context.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.