Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 92

Devanagari script

पर्यंकशायिनां स्वापे सुखं यदुपपद्यते । तदेव सौख्यं निद्रायामिह भूशायिनामपि

Transliteration

paryaṃkaśāyināṃ svāpe sukhaṃ yadupapadyate | tadeva saukhyaṃ nidrāyāmiha bhūśāyināmapi

Translation

پلنگ پر سونے والوں کو نیند میں جو راحت ملتی ہے، وہی راحت یہاں زمین پر سونے والوں کو بھی نیند میں حاصل ہوتی ہے۔

Word by Word

• पर्यङ्कशायिनाम्: of those who lie on a bed
• पर्यङ्कशायिनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: पर्यङ्क (प्रातिपदिक) + शायिन् (प्रातिपदिक; √शी + णिनि)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (पर्यङ्के शायिनः)

• स्वापे: in sleep
• स्वापे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वाप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण (in sleep)

• सुखम्: happiness
• सुखम्: Karta/Predicate-noun (प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karta (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धक-सर्वनाम

• उपपद्यते: arises
• उपपद्यते: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उप + √पद् (धातु)
• Form: लट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; ‘arises/occurs’

• तत्: that
• तत्: Karta/Predicate-noun
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; निर्देशक

• एव: indeed
• एव: Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात

• सौख्यम्: comfort
• सौख्यम्: Karta/Predicate-noun (प्रथमा)
• Type: Noun
• Root: सौख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• निद्रायाम्: in sleep
• निद्रायाम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: निद्रा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण

• इह: here
• इह: Deśa (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय; ‘here/also’

• भूशायिनाम्: of those who lie on the ground
• भूशायिनाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक) + शायिन् (प्रातिपदिक; √शी + णिनि)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (भूमौ शायिनः)

• अपि: also
• अपि: Emphasis (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात; ‘also’

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda instructing Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Two sleepers shown in parallel: one on a fine couch in a wealthy house, another on the ground near a ghat under a simple cloth; both sleep peacefully, while a Śiva shrine lamp burns steadily nearby.

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Inner experience (like sleep) shows that luxury is not essential for well-being; contentment is independent of excess comfort.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the broader sacred setting, but no specific tīrtha is singled out in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it recommends a mindset of simplicity rather than a formal rite.