Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 71

Devanagari script

किंचित्काश्या उदीच्यां च गत्वा देवेन चक्रिणा । स्वस्थित्यै कल्पितं स्थानं धर्मक्षेत्रमितीरितम्

Transliteration

kiṃcitkāśyā udīcyāṃ ca gatvā devena cakriṇā | svasthityai kalpitaṃ sthānaṃ dharmakṣetramitīritam

Translation

کاشی کے کچھ شمال کی طرف جا کر چکر دھاری پروردگار نے اپنے قیام کے لیے ایک مقام بنایا؛ اسے ‘دھرم کھیتر’ یعنی میدانِ دھرم کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• किंचित्: a little
• किंचित्: Kriya-visheshaṇa (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: किंचित् (अव्यय/सर्वनाम)
• Form: परिमाण-अव्यय (indefinite adverb: ‘a little/somewhat’)

• काश्याः: from Kāśī
• काश्याः: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: काशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (5th/Ablative), एकवचन

• उदीच्याम्: in the northern direction
• उदीच्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: उदीची (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/Locative), एकवचन; दिशावाचक

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• गत्वा: having gone
• गत्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive), ‘having gone’

• देवेन: by the god
• देवेन: Karana (Agent/करण)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• चक्रिणा: by the discus-bearer (Vishnu)
• चक्रिणा: Karana (Agent/करण)
• Type: Noun
• Root: चक्रिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणरूपेण देवस्य (one who bears the discus)

• स्वस्थित्यै: for his own abiding
• स्वस्थित्यै: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: स्व + स्थिति (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (4th/Dative), एकवचन; तत्पुरुष (‘for his own staying/abiding’)

• कल्पितम्: arranged, fashioned
• कल्पितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कल्पित (कृदन्त; √कॢप् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; स्थानम् इति विशेषण

• स्थानम्: place
• स्थानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्थान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• धर्मक्षेत्रम्: Dharma-kṣetra, sacred field
• धर्मक्षेत्रम्: Karma (Appositional object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धर्म + क्षेत्र (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘field of dharma’)

• इति: thus
• इति: Vacana-parisamapti (Quotation marker/इति)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/समाप्ति-सूचक अव्यय

• ईरितम्: was called, was said
• ईरितम्: Kriya (Predicate/क्रियापद)
• Type: Verb
• Root: ईरित (कृदन्त; √ईर्/ईरय् धातु)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘called/said’

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dharmakṣetra (north of Kāśī)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Muni (unnamed sage)

Visual Art Cues

Scene: Viṣṇu, bearing the discus, moves slightly north of Kāśī and establishes a dedicated abode called Dharmakṣetra.

Characters & Entities

• Kāśī
• Viṣṇu (Cakrin)
• Dharmakṣetra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy geography is dharma made visible: divine abodes establish ‘fields’ where righteousness is supported and practiced.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

A place north of Kāśī identified as Dharmakṣetra, associated with Viṣṇu’s abiding.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is stated; the focus is on identifying and honoring the sacred site as Dharmakṣetra.