Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 55

Devanagari script

महाविभव संभारैर्महाभोगैरनेकधा । व्युष्टायां स नृपो रात्र्यां प्रातराहूतवान्द्विजम्

Transliteration

mahāvibhava saṃbhārairmahābhogairanekadhā | vyuṣṭāyāṃ sa nṛpo rātryāṃ prātarāhūtavāndvijam

Translation

بڑے شاہانہ سازوسامان اور طرح طرح کی عالی نعمتوں کے ساتھ جب رات گزر گئی تو راجا نے صبح کے وقت اس دِوِج (برہمن) کو بلا بھیجا۔

Word by Word

• महाविभव: with great wealth
• महाविभव: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + विभव (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (महान् विभवः), पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), बहुवचन; संभारैः इत्यस्य विशेषणम्

• संभारैः: with preparations / provisions
• संभारैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: संभार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• महाभोगैः: with great enjoyments/luxuries
• महाभोगैः: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + भोग (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (महान् भोगः), पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन

• अनेकधा: in many ways
• अनेकधा: Sambandha (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: अनेकधा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक अव्यय (in many ways)

• व्युष्टायाम्: when (the night) had passed; at dawn
• व्युष्टायाम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: वि + उष् (धातु) → व्युष्ट (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; रात्र्याम् इत्यस्य विशेषणम्; सप्तमी-सम्बन्ध (locative absolute nuance)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• नृपः: the king
• नृपः: Karta (Apposition to subject)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सः इत्यस्य अपपद/विशेषणम्

• रात्र्याम्: in the night
• रात्र्याम्: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• प्रातर्: in the morning
• प्रातर्: Adhikarana (Time)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रातर् (अव्यय)
• Form: कालवाचक अव्यय (in the morning)

• आहूतवान्: summoned
• आहूतवान्: Kriya (Main verb)
• Type: Verb
• Root: आ + हु (धातु) → आहूतवत् (कृदन्त; क्तवत्)
• Form: क्तवत्-प्रत्यय (perfect participle used as finite), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; लिट्-अर्थे (has summoned)

• द्विजम्: the brahmin
• द्विजम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speaker

Skanda (narrating to Agastya, Kāśīkhaṇḍa convention)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: काशी-क्षेत्र (प्रसङ्ग)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: श्रवणसमाजः

Visual Art Cues

Scene: रात्र्याः व्यतीते प्रातःकाले राजप्रासादे सेवकाः ब्राह्मण-आह्वानाय गच्छन्ति; राजवैभव-सम्भारः, शयनागारात् सभागृहं प्रति गमनम्

Characters & Entities

• Divodāsa
• brāhmaṇa (dvija)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Wealth becomes dharmic when used to honor the righteous and seek wise counsel.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāśī is the underlying sacred landscape; the verse narrates conduct within the Kāśī royal setting.

What ritualistic prescription is mentioned?

No formal rite; it implies an auspicious morning summons for consultation and honoring of a brāhmaṇa.