Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 66

Devanagari script

प्रायशः शंभुभक्तेषु यतस्त्वं प्रोच्यसेऽग्रणीः । एकोनेऽब्जसहस्रेप्राग्ददौ नेत्रांबुजं भवान्

Transliteration

prāyaśaḥ śaṃbhubhakteṣu yatastvaṃ procyase'graṇīḥ | ekone'bjasahasreprāgdadau netrāṃbujaṃ bhavān

Translation

کیونکہ تم شَمبھو کے بھکتوں میں پیشوا کہے جاتے ہو۔ پہلے جب ہزار کنولوں میں ایک کنول کم رہ گیا تو تم نے اپنی ہی کنول جیسی آنکھ نذر کر دی تھی۔

Word by Word

• प्रायशः: generally
• प्रायशः: Kriya-viseshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रायशस् (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय (adverb: generally/for the most part)

• शंभु-भक्तेषु: among devotees of Śambhu
• शंभु-भक्तेषु: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: शंभु (प्रातिपदिक) + भक्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष समास (षष्ठी-तत्पुरुष: शंभोः भक्ताः), पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), बहुवचन

• यतः: since
• यतः: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यतः (अव्यय/यद्-प्रातिपदिकात्)
• Form: अव्यय, हेत्वर्थ/यस्मात् (since/because)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (प्रातिपदिक)
• Form: मध्यमपुरुष सर्वनाम, प्रथमा (1), एकवचन

• प्रोच्यसे: are called
• प्रोच्यसे: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-उच् (धातु)
• Form: लट् (present), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि प्रयोग (passive)

• अग्रणीः: leader
• अग्रणीः: Pratipādya (Predicate nominative/विशेष्य-निर्देश)
• Type: Noun
• Root: अग्रणी (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

• एकोने: one less (than)
• एकोने: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक) + ऊन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (द्विगु-सदृश संख्याविशेषण: एकेन ऊनम् = one less), नपुंसकलिङ्ग/सप्तमी एकवचन (सहस्रे इति विशेष्ये)

• अब्ज-सहस्रे: in a thousand lotuses
• अब्ज-सहस्रे: Adhikarana (Temporal/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अब्ज (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (षष्ठी: अब्जानां सहस्रम्), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• प्राक्: formerly
• प्राक्: Adhikarana (Temporal/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्राक् (अव्यय)
• Form: कालवाचक अव्यय (formerly/before)

• ददौ: gave
• ददौ: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: लिट् (perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• नेत्र-अम्बुजम्: the eye-lotus (i.e., an eye)
• नेत्र-अम्बुजम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक) + अम्बुज (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय (नेत्रम् एव अम्बुजम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन

• भवान्: you (hon.)
• भवान्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; आदरार्थक सर्वनाम (honorific ‘you’)

Speaker

Vīrabhadra

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrim-audience within the Purāṇic frame

Visual Art Cues

Scene: A laudatory recollection: the devotee, short of one lotus in a thousand-lotus offering, plucks/places his own lotus-like eye as the final offering to Śambhu.

Characters & Entities

• Viṣṇu
• Śambhu
• Śiva

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

True devotion is self-offering; the highest bhakti transcends sectarian division and honors the Supreme through humility.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Kāśīkhaṇḍa’s larger purpose is Kāśī’s glory; this verse instead recalls a famed act of devotion to Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

It alludes to lotus-offering worship (puṣpārcana) to Śiva, highlighting completeness and sincerity in worship.