Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 49

Devanagari script

अनीश्वरं हविर्भुक्तं त्वयेत्या ताडयत्पदा । कुबेरमपरो धृत्वा पादयोरधुनोद्बलात्

Transliteration

anīśvaraṃ havirbhuktaṃ tvayetyā tāḍayatpadā | kuberamaparo dhṛtvā pādayoradhunodbalāt

Translation

‘تو نے پروردگار کی تعظیم کیے بغیر ہوی (نذر) کھا لی!’ یہ کہہ کر ایک نے پاؤں سے ٹھوکر ماری؛ اور دوسرے نے کوبیر کو پاؤں سے پکڑ کر زور سے جھنجھوڑ ڈالا۔

Word by Word

• अनीश्वरम्: not the lord / powerless (one)
• अनीश्वरम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अनीश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifying implied person addressed/accused)

• हविः: oblation
• हविः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: हविस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासे पूर्वपदम्

• भुक्तम्: eaten, consumed
• भुक्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: भुज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; हविः इत्यस्य विशेषणम्

• त्वया: by you
• त्वया: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: त्वद् (प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम; तृतीया, एकवचन

• इति: thus
• इति: Vakyartha (वाक्यार्थ-चिह्न)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरणसूचक

• ताडयत्: struck, beat
• ताडयत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ताडय् (धातु, णिच् causative of तड्)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; णिजन्त (causative)

• पदा: with (his) foot
• पदा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘पाद’ अर्थे (instrument: with the foot)

• कुबेरम्: Kubera
• कुबेरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुबेर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अपरः: another (one)
• अपरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अपर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृपदं (another person)

• धृत्वा: having held
• धृत्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: धृ (धातु) + क्त्वा
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• पादयोः: at the feet
• पादयोः: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी/षष्ठी, द्विवचन; अत्र सप्तमी (locative): ‘पादयोः’ = at/on the feet

• अधुनोत्: shook, thrashed
• अधुनोत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: धु (धातु)
• Form: लुङ् (Aorist), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्गः अधि-

• बलात्: by force, forcibly
• बलात्: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: बल (प्रातिपदिक)
• Form: पञ्चमी-एकवचनरूपेण अव्ययीभाव (ablatival adverb): ‘बलात्’ = forcibly

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Pilgrims/ṛṣis concerned with proper offering and merit

Visual Art Cues

Scene: A gaṇa kicks the havis-consuming deity for taking oblations without honoring the Lord; another gaṇa grips Kubera by the feet and shakes him, scattering coins—symbolizing the humiliation of wealth and ritual power before Śiva’s sovereignty.

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Kubera
• havis (oblation)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Offerings become blameworthy when taken without devotion to Īśvara; prosperity (Kubera) too is humbled when dharma is violated.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is named in this verse; it supports the Kāśī Khaṇḍa’s emphasis on Śiva as the heart of dharma.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied injunction: havis/offerings should be received and consumed only within a rite that duly honors Īśvara (Śiva).