Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 57

Devanagari script

तया चरणचारिण्या राज्ञ्या त्रिभुवनेशितुः । अपि तत्पावनं वर्त्म मेनेति कठिनं बहु

Transliteration

tayā caraṇacāriṇyā rājñyā tribhuvaneśituḥ | api tatpāvanaṃ vartma meneti kaṭhinaṃ bahu

Translation

وہ ملکہ، جو پیدل سفر کر رہی تھی، تینوں جہانوں کے مالک کے اُس پاکیزہ راستے کو بھی نہایت دشوار سمجھتی تھی۔

Word by Word

• तया: by her
• तया: Karta/Agent (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन

• चरणचारिण्या: by the one who moves on foot
• चरणचारिण्या: Karta/Agent (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चरणचारिणी (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (चरणेषु चारिणी); स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• राज्ञ्या: by the queen
• राज्ञ्या: Karta/Agent (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राज्ञी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• त्रिभुवनेशितुः: of the lord of the three worlds
• त्रिभुवनेशितुः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: त्रि + भुवन + ईशितृ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (त्रिभुवनस्य ईशितृ); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• अपि: even
• अपि: Particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अपि-अर्थ (even/also)

• तत्पावनम्: that purifying (path)
• तत्पावनम्: Karman (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तत् (सर्वनाम) + पावन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (तत् पावनम् = तस्य पावनम्/that-purifying); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वर्त्म: path/route
• वर्त्म: Karman (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वर्त्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन

• मेने: she thought/considered
• मेने: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: मन् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• इति: thus
• इति: Vākyārtha-dyotaka (इत्यादि)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/वाक्यसमाप्ति-निपात (quotative particle)

• कठिनम्: difficult
• कठिनम्: Karman (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: कठिन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण

• बहु: very/much
• बहु: Karman (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; परिमाणवाचक-विशेषण

Speaker

Narrator (deduced: Skanda to Agastya in Kāśīkhaṇḍa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī (approach to Viśveśvara/Avimukta)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Audience of the Kāśī-māhātmya discourse (contextual)

Visual Art Cues

Scene: A queen, dust on her feet, walking with attendants yet choosing to go on foot toward a Śiva shrine; the road glows subtly as ‘pāvana-vartman’, but her face shows strain and resolve.

Characters & Entities

• Tribhuvaneśitṛ (Śiva)
• Rājñī (queen)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even a holy path can feel hard when devotion and humility are weakened; inner disposition determines the ease of pilgrimage.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse sits within Kāśī-oriented māhātmya narration, highlighting the purifying power of routes connected to Śiva’s domain.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit ritual; the emphasis is on the pilgrim’s mode (on foot) and the sanctity of the path.